Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

aal - (bier)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

aal 2 zn. ‘bier’
Mnl. in de samenstelling alebrouwere ‘aal-, bierbrouwer’ en in de persoonsnaam Johannes Alebrouwere [1280, Ieper; Beele 1975], inghelsche ale ‘Engels aal, Engels bier’ [1288; CG I, 1333].
Os. in de samenstelling alo-fat ‘bierpul’; mhd. in de samenstelling al-schapf ‘drinkgerei’; oe. (ē)alu ‘bier’ (ne. ale); on. öl ‘bier’ (nde. øl; nijsl. öl). De verbuiging in het Oudengels (genitief en datief (ē)aloþ; genitief meervoud (ē)aleþa), en het Finse, aan het Germaans ontleende olut ‘bier’ leiden naar pgm. *aluþ ‘moutdrank, bier’.
Hierbij hoort ook Litouws alùs. Het woord wordt in verband gebracht met pie. *h2elu- ‘bitter, wrang’ (IEW 33), zie → aluin, → aluminium. Een andere verklaring zoekt verband met Oernoords alu in runeninscripties en ziet als oorspr. betekenis ‘bedwelmende drank’. Deze drank zou een rol spelen bij magische en religieuze handelingen. Het woord zou dan verwant zijn met vormen als Hittitisch alwanza- ‘betoverd’, dat verklaard wordt als een vorm met metathese van -sn- uit het verbale bn. *alus-no- ‘bezeten’, verwant met de stam *alus- in Grieks alúein ‘buiten zichzelf zijn’ (< *alú-sjō) en Grieks alusmós ‘spanning’.
In de moderne taal is dit woord vrijwel verdwenen, behalve in de samenstelling → aalbes. Volgens Kieft (1938) komt dit niet door het bestaan van het synoniem → bier (zie het Engels, waarin beide woorden synoniem en nog steeds springlevend zijn), maar moet de oorzaak gevonden worden in de homonymie met → aal 1 ‘paling’ en → aal 4 ‘mestvocht’. In talen waar door andere klankveranderingen deze homonymie niet is opgetreden (het Engels en de Scandinavische talen) is het woord wel blijven bestaan.
Lit.: Kieft 1938; E. Polomé (1954) ‘Notes sur le vocabulaire religieux du germanique: I. Runique alu’, in: La Nouvelle Clio 6, 40-55; Puhvel, 29-30; E. Polomé (1993) ‘Dutch and the study of Proto-Germanic etymology’, in: Bremmer e.a. 1993, 57-62; E. Polomé (1996) ‘Beer, Runes and Magic’, in: Journal of Indo European Studies 24, 99-186

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

aal2* [bier] {ale, hale 1252, eel 1599} oudengels alu, ealu, oudnoors ǫl, engels ale; buiten het germ. latijn alumen [aluin], litouws alus [bier].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

aal 3 znw. o. (soort van moutdrank) verouderd, vgl. mnl. ale, ael, os. alo-fat, mhd. al-scaf ‘drinkvat’; naast germ. *alu- stond ook *aluþ (reeds got. blijkens ontlening in opr. alu, lit. alùs, lett. alus), oe. ealu (verb. nv. ealoð), on. ǫl (< germ. *aluþ). — lat. alumen ‘aluin’, osl. olu ‘bier’.

Polomé, La Nouv. Clio 6, 1954, 40-55 verbindt het woord echter met alu een woord in runeninscripties (AEW 7) en verklaart het woord als ‘bedwelmende drank’, wat beter past dan ‘bittere drank’. — Mogelijk ontleend aan het eng. (Worgt 140).

aal [Aanvullingen De Tollenaere 1969]: zie E. Polomé, RBPhH 44, 106 [1966].

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

aal 3 o. (drank), Mnl. ale, Os. alo + Ags. ealo (Eng. ale), On. ǫl (Zw. öl, De. øl) + Lit. alùs, Lett. allus, Russ. oll; werd ontleend door Finn. olut. Is in ’t Ndl. misschien nog over in aalbes. In jongeren tijd kwam het uit Engeland over als vr. subst., aal of liever ale geschreven, en steeds eel uitgesproken, terwijl het Ndl. woord aal uitgesproken wordt: verg. Fr. goudale, godale, godaille uit Mnl. goed ale. Kiliaan heeft ael en eel. Het aal was niet met hop, maar met gagel toebereid (z. bier).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

aal ‘biersoort’ -> Frans ale ‘middeleeuwse zoete biersoort’.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal