Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

chemie - (scheikunde)

Etymologische (standaard)werken

H. Beelen en N. van der Sijs, ‘Woordsprong’, serie in: Onze Taal 2013-2018

Egyptisch

Wie aan Egypte denkt, denkt aan piramides. Maar waar komt het woord vandaan?
Toen de Grieken de indrukwekkende piramide van Cheops leerden kennen (nadat Alexander de Grote in 332 v.Chr. Egypte had veroverd) gebruikten ze er het woord puramis voor. In het verleden is wel verondersteld dat het teruggaat op het Egyptische pr-m-us (‘hoogte’), maar die etymologie is onbewezen. De Grieken zelf legden een verband met verschillende Griekse woorden: pur (‘vuur’), puros (‘tarwe’) of puramis (‘tarwekoek’). Ze meenden dat de vorm van de piramide gelijkenis vertoont met een brandend vuur, een graanschuur of een tarwekoek. Het blijft speculatie.
Ook het woord sfinx weten we alleen dat het uit het Grieks tot ons is gekomen, hoewel de vroegste afbeeldingen van dit fabeldier met leeuwenkop en vrouwenboezem uit Egypte stammen. Misschien is er een verband met Egyptische sjesep-anch (‘levend beeld’).

Natuur
Zeker is dat het Egyptische rijk andere talige sporen heeft nagelaten. Zo is albast voor wit marmer vernoemd naar de Egyptische stad Alabastron. Albast is, net als andere Egyptische leenwoorden, via andere talen in het Nederlands beland. Meestal is het Egyptische woord eerst in het Grieks geleend, want het Egyptisch stond sinds Alexander de Grote in direct contact met het Grieks, dat de bestuurstaal werd in Egypte. Na de inlijving van Egypte door de Romeinen in 30 v. Chr. bleef het Grieks de meestgebruikte schrijftaal. De Egyptisch/Griekse leenwoorden werden nu ook overgenomen in het Latijn, en via die route zijn de leenwoorden uiteindelijk in het Nederlands beland. Door de Griekse invloed op het Egyptisch veranderde die taal zodanig dat hij vanaf de derde eeuw Koptisch wordt genoemd. Dat Koptisch werd tot in de 15de eeuw gesproken, en is tot op heden de liturgische taal in de Koptische kerk.
Namen van verschillende Egyptische dieren en planten hebben we aldus via het Latijn en Grieks leren kennen, zoals ibis (de vogel), lelie en ebbenhout. Andijvie is eigenlijk een in februari geoogste plant: het woord gaat waarschijnlijk terug op het Koptische ṭūba (‘februari’), hoewel er ook andere verklaringen in omloop zijn. Gummi voor ‘Arabische gom’ gaat terug op Egyptische kmj-t (‘hars, kleverig plantensap’). In de negentiende eeuw heeft het Nederlands ook het Egyptische woord oase voor een vruchtbare plek in de woestijn leren kennen, via uit het Duits vertaalde reisbeschrijvingen

Farao
Het woord chemie is ontleend aan het Grieks; daarin betekende het waarschijnlijk oorspronkelijk ‘Egyptische kunst’. Het woord is dan afgeleid van de naam voor Egypte die in het Koptisch kēmi, ‘zwart (land)’, luidde; Egypte werd het zwarte, oftewel vruchtbare, land genoemd, tegenover de omringende bleke woestijn.
Een andere ontleningsweg heeft farao gevolgd. Dit woord is via de Bijbel bekend geworden: het Hebreeuws heeft het geleend uit Egyptisch per’aa of praa (‘paleis’, letterlijk ‘groot huis’). Vervolgens werd het woord gebruikt voor de bewoner van het paleis, de farao. In het Egyptisch werden klinkers niet geschreven, net als in het Arabisch. Daardoor weten we vaak niet precies welke klinkers in een woord hebben gestaan. Het woord farao vinden we waarschijnlijk ook terug in papyrus en in het via het Frans ontleende papier: papyrus is de naam voor de plant waarvan de Egyptenaren al duizenden jaren voor Christus beschrijfbaar materiaal maakten. De naam gaat terug op pa-per-aa ‘wat tot de farao behoort’: de farao had in het oude Egypte het monopolie op het bereiden van papier.

Hiërogliefen
Al met al is de Egyptische erfenis maar klein. Tekenend voor de betrekkelijk geringe invloed van het Egyptisch is dat zelfs het woord voor de Egyptische schrifttekens, hiërogliefen, uit het Grieks stamt. De kerkvader Clemens van Alexandrië gebruikte dit woord, dat letterlijk ‘heilige groeven’ betekent , al in de tweede eeuw na Chr. Pas nadat Jean-François Champollion het schrift met behulp van de meertalige steen van Rosetta had ontcijferd, raakte het woord bekend in andere talen.
Intussen is het belangrijkste dat we van de Egyptenaren hebben geërfd nog niet vermeld: de tamme kat. Maar waar zijn naam vandaan komt, is onzeker. De bronnen zwijgen – als een sfinx.
[Hans Beelen en Nicoline van der Sijs (2016), ‘Egyptisch’, in: Onze Taal 6, 24.]

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

chemie zn. ‘scheikunde’
Vnnl. chijmie ‘alchemie’ [1657; WNT secreet I], chymie en alchymie ‘scheikunde en alchemie’ [1698; WNT verzwakking]; nnl. chemie ‘scheikunde’ [1731-35; WNT]; ‘goede verstandhouding, wisselwerking tussen mensen’ [1997; Reinsma 1999].
Ontleend aan Neolatijn chimia < Grieks khēmeía ‘het smelten van metalen’ en/of Grieks khumeía ‘aftreksel, mengsel van vloeistoffen’; uit khēmeía zijn de vormen met -e- (chemie) en uit khumeía zijn de vormen met -i- (chimie) ontstaan. De vorm khumeía is een volksetymologische vervorming van khēmeía onder invloed van khúma ‘vloeistof’, dat een afleiding is van het werkwoord kheĩn ‘gieten’. De herkomst van de vorm khēmeía zelf is omstreden; mogelijk duidt deze vorm op een betekenis ‘Egyptische kunst’, naar Koptisch kēmi ‘zwart (land)’ (bij het werkwoord kmm ‘zwart zijn’), de aanduiding voor het land Egypte (het zwarte vruchtbare land tegenover de woestijn). De Griek Plutarchus gaf de Egyptische naam van Egypte weer als khēmeía. Bij de Alexandrijnen zou de oude benaming voor de (al)chemie met een u aan deze naam voor Egypte zijn aangepast.
De betekenis ‘wisselwerking tussen mensen’ is ontleend aan Engels chemistry ‘chemie’, dat de betekenis ‘affiniteit als natuurlijk proces tussen mensen’ al heeft sedert 1600 [OED].
Grieks khumeía wordt in het Arabisch (met lidwoord) tot al-kīmiyā, en via het Spaans tot Frans alchimie, zie → alchemie. De Latijnse vorm chimia komt vanaf de Renaissance in plaats van alchimia, doordat men het Arabische lidwoord al- herkende. De jongere vorm met e is aangepast aan de vorm Grieks khēmeīa. Het duurde in de praktijk nog tot de 17e-18e eeuw voor de scheikunde geen alchemie meer was en werkelijk chemie genoemd mocht worden.
chemisch bn. ‘scheikundig’. Vnnl. cimise (verbogen bn.) ‘alchemistische’ [1652; WNT]. Gevormd naar het voorbeeld van Frans chimique [1587; Rey] en/of Engels chemic [chymick 1562; OED], afleiding van chimie, chymie. ♦ chemicus zn. ‘scheikundige’. Vnnl. chymici ‘alchemisten, wonderdokters’ [1647; WNT uitwerker]; nnl. chemici (mv.) ‘id.’ [1734; WNT verdichten], chemicus ‘scheikundige’ [1875; WNT Aanv.]. De gelatiniseerde vorm chemicus heeft een eerdere vorm chymist verdrongen: vnnl. chymisten (mv.) ‘alchemisten, wonderdokters’ [1642; WNT vleuk]; nnl. chymisten (mv.) ‘scheikundigen’ [1721; WNT waterman], gevormd naar het voorbeeld van Frans chimiste [1548; Rey] of Engels chemist [chymist 1562; OED], afleiding van chimie, chymie.

EWN: chemie zn. 'scheikunde' (1657)
ANTEDATERING: chymie, chemie 'alchemie' in: de Chymie des goudts en silvers en ghebruyckt in de Chemie [1604; Van Mander, 15v, 16r en 62r]
EWN: ♦ chemisch bn. 'scheikundig' (1652)
ANTEDATERING: Chymischer wijze bereydt 'op alchemistische manier bereid' [1641; Joncktys, 99]
Later: Chemische remedien [1689; Bontekoe 2, 393]
EWN: ♦ chemicus zn. 'scheikundige' (1647)
ANTEDATERING: een seer vermaerdt en gheleert Philosophus, en Chymicus [1644; Reygersbergen 1, 460]
Later: Heremitici of Chemici 'kluizenaars of alchemisten' [1666; Oprechte Haerlemse courant (KB) 25/9] (EWN: 1734)
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

chemie [scheikunde] {chimie 1685} < latijn chimia, chemia, uit het arabisch; met het arabische lidwoord is geleend alchemie.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

chemie znw. v., ouder-nnl. chimie < mlat. chimia; het woord trad in de plaats van een ouder alchimie (waarvoor zie: alchimist), waarin men het lidwoord al nog gevoeld kan hebben. De huidige vorm chemie staat rechtstreeks onder invloed van gr. chēmeía (v. Haeringen, Supplement 29).

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

† chemie znw. Internationaal woord dat vroegere op mlat. alchimia (zie alchimist) berustende woorden voor ‘scheikunde’ heeft verdrongen, ten dele daaruit is verkort doordat men in al- het lidwoord herkende: ouder-nnl. chimie. De jongere vorm met e staat onder rechtstreekse invloed van gr. khēmeía ‘chemie’. Zie alchimist en alchimist Suppl.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

chemie s.nw.
Leer van die eienskappe en die samestelling van stowwe en van die veranderinge daarin.
Uit Ndl. chemie (1614).
Ndl. chemie uit Latyn chimia.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

chemie ‘scheikunde’ (Latijn chimia, chemia)

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Chemie (M.E. Lat. chímia = Gr. χημεία (chêmeía)). De af leiding en oorspronkelijke betekenis van het woord is niet zeker. Het Griekse χημεία betekent: het werken met goud of zilver, de kunst van het maken van stoffen die gelijkenis hebben met goud; ook het werken met het chêmi, d.i. het zwarte preparaat. Dit woord chêmi betekent ook de Egyptische of geheime wetenschap, want chêmi is de Egyptische naam voor Egypte, als het „zwarte land” ten opzichte van de „rode woestijn” (Eg. kmt = het zwarte land). Ons woord chemie wordt (via → alchemie) ook wel in verband gebracht met het Arabische al-kîmiyâ, dat een vloeibaar middel aanduidt om metalen te veranderen. Dit woord wordt, evenals de wetenschap zelf, via het Syrisch, teruggebracht tot Gr. χυμεία (chumeía), de Griekse naam voor deze wetenschap.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

chemie ‘scheikunde’ -> Indonesisch kimia ‘scheikunde’; Japans † seimi ‘scheikunde’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

chemie scheikunde 1614 [Beguin, Tyrocinium chymicum] <Latijn

chemie wisselwerking tussen mensen 1997 [R99] <Engels

M. De Coster (1999), Woordenboek van Neologismen: 25 jaar taalaanwinsten, Amsterdam

chemie (← Eng. chemistry), verstandhouding, verbondenheid. Om aan te duiden dat het klikt tussen bepaalde personen.

Maar de chemie tussen spelers en coaches zou nooit meer worden zoals hij was. (Nieuwe Revu, 03/06/98)
Wat Theo en ik hadden, was een gekke gevaarlijke chemie. (Opzij, juli/ augustus 1998)
Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut