Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

college - (bestuurslichaam, met zeker gezag beklede vergadering)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

college 1 zn. ‘bestuurslichaam, met zeker gezag beklede vergadering’
Mnl. college ‘bestuurslichaam, kapittel van een kerk’ [1363; MNW provest], ‘bestuurslichaam, college van schepenen’ [1451; MNW bliverscip], ‘rechtscollege’ [1481; MNHWS]; vnnl. ‘gilde’ [1545; MNHWS], collegie “een gheselschap oft menicht van gesellen oft vergaderinge van die eenen dienst oft gewelt (‘macht’) hebben” [1553; Werve].
Al dan niet via Frans collège ‘groep personen met hetzelfde gezag bekleed, met soortgelijke functies’ [1308; Rey] ontleend aan Latijn collēgium ‘ambtgenootschap, genootschap, gilde’, een afleiding van Latijn collēga ‘ambtgenoot’, zie → collega.

college 2 zn. ‘onderwijsinstelling, soms met internaat; les aan instelling voor hoger onderwijs’
Vnnl. Collegie [1573; Thes.], collegie Theologia ‘een instelling voor hoger theologisch onderwijs’ [1591; WNT], colegen (mv.) ‘universiteiten, hogescholen’ [17e eeuw; WNT]; nnl. collegien (mv.) ‘lessen aan instelling voor hoger onderwijs’ [1783; WNT], colleges (mv.) ‘id.’ [1785; WNT], collegies (mv.) ‘id.’ [1807; WNT].
Al dan niet via Frans collège ‘opleidingsinstituut, groep docenten’ [1462; Rey], eerder al ‘groep personen met hetzelfde gezag bekleed, met soortgelijke functies’ [1308; Rey], zie → college 1, ontleend aan Latijn collēgium ‘ambtgenootschap, genootschap, gilde’, dat in het christelijk Latijn ook ‘opvoedingsinstituut’ kon betekenen (EDale). Bij uitbreiding ging het woord in het Nederlands ook ‘les aan instelling voor hoger onderwijs’ betekenen.
In de 19e eeuw was college alleen nog gebruikelijk voor rooms-katholieke onderwijsinstellingen, zoals nu nog in België; volgens het WNT in 1916 in het NN verouderd, maar vanaf de tweede helft van de 20e eeuw weer vaker gebruikt, nu ook voor particuliere, niet-katholieke instellingen. Vermoedelijk speelt hier invloed van Engels college, de naam van allerlei onderwijsinstellingen, mee.

EWN: college 2 zn. 'onderwijsinstelling, soms met internaat; les aan instelling voor hoger onderwijs' (1573*)
ANTEDATERING: een collegie oft universiteyt [1551; Salwechter, b6r]
Later: collegien te houden '(onderwijs)bijeenkomsten te houden' [1666; iWNT mediteeren] (EWN: 1783)
{De eerste attestatie in het EWN moet geschrapt worden. Het in de bron gebruikte synoniem gheselschap laat zien dat het hier om college 1 ('bestuurslichaam e.d.') gaat.}
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

college [bestuurslichaam, voordracht van hoogleraar] {college, collegie [bestuurslichaam] 1450; de betekenis ‘voordracht’ 1783} < frans collège < latijn collegium [(ambt)genootschap, college, gilde], van collega (vgl. collega).

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

† college znw. o. Sedert de 16e eeuw. Ontleend aan fr. collège of/en aan lat. collêgium; in ieder geval in het gebruik door het laatste geïnfluenceerd.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

colle’ge (het, -s), (uitspr. kollee’zje), (verouderend) 1. sociëteit. Zie Enc.NWI 210. - 2. speelhuis. In de Weidestraat was het college van Proeve. Daar kon je dobbelen* (mond.). - Etym.: (1) AN veroud. In Sur. misschien ook in verband te brengen met het feit, dat er een sociëteit gesticht was in het gebouw waarin vroeger het ‘College van Kleine Zaken’ (een rechtbank) gevestigd was (Enc.NWI 210). S kolési = 1 en 2.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

college (Frans collège)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

college ‘bestuurslichaam’ -> Fries kolleezje ‘bestuurslichaam’; Indonesisch kolése ‘bestuurslichaam’; Singalees † kolūdgi ‘bestuurslichaam’; Sranantongo koleisi ‘sociëteit’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

college bestuurslichaam 1450 [HWS] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut