Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

denken - (geestesarbeid verrichten, verstand gebruiken)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

denken ww. ‘geestesarbeid verrichten, verstand gebruiken’
Onl. thencon ‘denken’, (verl. tijd) thahton ‘dachten’ [10e eeuw; W.Ps.]; mnl. denken, dinken.
Os. thenkian; ohd. denken (nhd. denken); ofri. thanka, thenzia, tensa ‘denken’ (nfri. tinke); oe. þenc(e)an (ne. think); on. þekkja ‘gewaarworden’ (nzw. tänka ‘denken’); got. þagkjan ‘denken, bedenken’; < pgm. *þankjan- ‘denken’.
Pgm. *þankjan- moet een causatief zijn bij een niet overgeleverd primair werkwoord met de wortel *þink-/*þank-, dat verder misschien verwant is met Russisch tjanút' ‘wegen’, en wellicht ook Vroeglatijn tongēre ‘weten’, Oskisch tanginom ‘mening’; Tochaars B tankw- ‘liefde’ < pie. *teng- ‘denken, voelen’ (IEW 1088).
De onregelmatige verleden tijd is het gevolg van verschillende verschijnselen. Ten eerste viel de -i- van de uitgang al zeer vroeg weg, waardoor er later geen i-umlaut optrad. In de Proto-Germaanse periode vond een klankverandering plaats die bekend staat als Primärberührung (zie ook → bruiloft en → gewis), een soort assimilatie waarbij o.a. de combinatie -kt- > -(c)ht-. Voor de -(c)h- viel vervolgens de -n- uit en de klinker werd verlengd door compensatierekking: *þāhta- ‘dacht’. Deze lange klinker werd voor -cht- in het Middelnederlands vervolgens weer verkort.
Door sluiting van de klinker voor een gedekte nasaal ontstond Engels think en de Nederlandse variant dinken, nog terug te vinden in Afrikaans dink ‘denken’ en niet te verwarren met de exclusief westelijke vorm dinken uit → dunken (Noordzee-Germaanse ontronding van umlauts-ü uit pgm. -u-).
In het Middelnederlands wordt denken zowel onovergankelijk als overgankelijk en een enkele keer onpersoonlijk gebruikt. Als onovergankelijk werkwoord verschijnt het in combinatie met de genitief of met de voorzetsels om, op en van (in het Oudnederlands ook te: thenke te mi ‘denk aan mij’ [10e eeuw; W.Ps.]. De betekenissen zijn hetzelfde als in de huidige standaardtaal. Het overgankelijke werkwoord omvatte naast de thans nog gangbare betekenissen ook ‘bedenken, beramen’ en ‘gedenken’. Zie ook → achterdocht, → dank, → gedenken, → gedachte.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

denken* [het verstand gebruiken] {oudnederlands thencon 901-1000, middelnederlands den(c)ken, dinken} oudsaksisch thenkian, oudhoogduits denken, oudengels ðencan, oudnoors þekkja, gotisch þagkjan [denken]. Buiten het germ. oudlatijn tongēre [kennen, weten] → dunken.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

denken ww., mnl. denken, dinken, onfrank. thencon, os. thenkian, ohd. denken, ofri. thanka, thantsa, thenzia, tensa, tinsa, oe. ðenc(e)an (ne. think), got. þagkjan ‘denken, bedenken’, on. þekkja ‘gewaar worden’. — olat. tongēre ‘kennen, weten’, osk. tanginúd ‘sententiā’ (IEW 1088). Opmerkelijk is de verbreiding van dit woord alleen in het germaans en italisch. — Zie: dank, dunken, aandacht en gedachte.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

denken ww., mnl. denken (dinken) = onfr. thencon, ohd. (nhd.) denken, os. thenkian, ofri. thanka, thantsa, thenzia, tensa, tinsa, ags. ðenc(e)an (eng. to think zoowel < ðencan als ðyncan “dunken”), got. þagkjan “denken, bedenken”, on. þekkja “gewaar worden”. Verwant met lat. tongêre “nosse”, osk. tangin- “meening”. Vgl. dunken, dank, aandacht, gedachte.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

denken o.w., Mnl. id., Onfra. thencon, Os. thenkian + Ohd. denchan (Mhd. en Nhd. denken), Ags. đencan (Eng. to think), Ofri. thenzia, On. þenkja (Zw. tänka, De. tænke), Go. þagkjan, factit. van *dinken = kennen + Oudlat. tongere = kennen, Osk. tanginud = oordeel, Lit. tiketi = gelooven: Idg. wrt. tenɡ (z. dank, dunken).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

dinke (ww.) denken; Sermoen euver de Weurd (18e eeuw) dinken, Aajdnederlands thencon <901-1000>.

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

denken: niet denken (dacht niet, heeft niet gedacht), (ook:) zich nergens iets van aantrekken, nergens rekening mee houden. Hij denkt niet!

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

dink: met i voor n in ww. en nuwe kompo. soos dinkwerk en origens e in: (die) denke (s.nw.) en in oorgeërfde kompo. soos: denkbeeld, gedenkteken, ens.; Ndl. denken (ook m. wv. dinken), Hd. denken, Eng. think; hoofs. Germ., maar ook in Iti.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

geven (dit geeft te denken) (vert. van Frans cela donne à penser)

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Denken is een caus. van dunken, dat oorspr.: schijnen, toeschijnen, voorkomen bet., vgl.: het dunkt mij goed. Denken (of: doen dunken) is dus: zich iets doen voorkomen, zich er een voorstelling van maken.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

denken ‘het verstand gebruiken’ -> Deens tænke ‘het verstand gebruiken’ (uit Nederlands of Nederduits); Noors tenke ‘het verstand gebruiken’ (uit Nederlands of Nederduits); Zweeds tänka ‘van plan zijn, zich voornemen’ (uit Nederlands of Nederduits); Negerhollands denk, dink, ding, din ‘het verstand gebruiken’; Sranantongo denki ‘het verstand gebruiken’; Aucaans denki ‘het verstand gebruiken’; Saramakkaans tínga ‘het verstand gebruiken, menen’ ; Surinaams-Javaans dèngki ‘(na)denken; gedachte’ .

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

denken* het verstand gebruiken 0901-1000 [WPs]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut