Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

gesternte - (gezamenlijke sterren; stand der sterren)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

gesternte zn. ‘gezamenlijke sterren; stand der sterren’
Mnl. ghesterte ‘hemellichaam’ in der mane es dat neste gesterte din ertrike ‘de maan is het naaste (meeste nabije) hemellichaam voor de aarde’ [1290-1310; MNW-P], ghesternte ‘gezamenlijke sterren’ [voor 1400; MNW lovelijc]; vnnl. ook ‘sterrenbeeld’: want de sterren des Hemels, ende sijne gesternten, met als kanttekening door sterre wort verstaen een eenige sterre; door gesternte verscheydene sterren by malkanderen [1637; Statenbijbel]; nnl. ook ‘constellatie, sterrenstand op een bepaald moment (bijv. bij iemands geboorte)’ [1840; WNT].
Collectiefafleiding met → ge-te van sterne, een verouderde vorm van → ster.
Germaanse equivalenten zijn er alleen in het Duits: mnd. gesternte; ohd. gistirni, -rri (mhd. gestirn(z)e, -rre, nhd. Gestirn).
Voor de oude betekenissen zijn in de hedendaagse taal andere woorden gebruikelijker, bijv. sterrenhemel, hemellichaam, sterrenbeeld e.d. Gangbaar is het woord nog in zijn astrologische betekenis zoals in een gelukkig, goed of slecht gesternte en in Zevengesternte, de Nederlandse naam van de Plejaden.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

gesternte* [alle sterren] {1376-1400} een middels ge- van ster1 gevormd collectief.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

gesternte znw. o., mnl. ghesternte o., mnd. gesternte, mhd. gestirnze, gesternze o., naast ohd. gistirni, gistirri o. is een collectief gevormd van de germ. vorm *sternō, waarvoor zie: ster.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

gesternte znw. o., mnl. ghesternte o. Afgeleid van ’t nu in het algemeene Ndl. verouderde stern(e). Zie ster. Mnl. ook ghesterte. Gesternte, mhd. gestirnze, gestërnze, mnd. gestërnte o.: ohd. gistirni, gistirri (nhd. gestirn) o. “gesternte” = gebeente: ohd. gibeini.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

gesternte* alle sterren 1376-1400 [MNW]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

670. Onder een gelukkig gesternte geboren zijn.

Vroeger meende men dat de onderlinge stand of de samenkomst van bepaalde sterren op of gedurende zekeren tijd, vooral op het oogenblik van iemands geboorte, invloed kon oefenen op 's menschen lot hier op aarde. Een gelukkig gesternte voorspelde aan hem, die er onder geboren werd, voorspoed en geluk; die ster, die planeet wordt de gelukster genoemd. Dit geloof bestond bij ons reeds in de middeleeuwen, zooals blijkt uit verschillende mnl. schrijvers.Zie de plaatsen bij Verdam, Handelingen van de Maatschappij der Nederl. Letterk. 1897/98, bl. 50-54 en vgl. Grimm, Myth. 4, 602; Ndl. Wdb. IV, 1815; Volkskunde XIX, 133 vlgg. Vgl. verder Hooft, Brieven, 263: De wereldt heeft meenigen standt van starren (constellatie) beleeft, waar onder 't haar noodt geweest is van rok te wisselen; Van Effen, Spect. X, 139: Veelen zouden hier breed uitweiden om te beweeren, dat het wanschepzel, waar van zy eindelyk beviel, onder een zeer kwaadaardig gestarnte ontvangen en geboren is. Synoniem is de uitdr. onder (of in) een gelukkige planeet geboren zijn, waarvan wij een voorbeeld vinden in Trou m. Bl. 59, vs. 18 en bij Poirters, Mask. 23: Die in een gulde eeuwe gheboren zijn, of onder een gheluckighe planeet; enz. Vgl. hd. unter einem guten Stern, einem Glücksstern geboren sein; weder Glück noch Stern haben; fr.: être né sous une bonne étoile; eng. to be born under a propitious (or lucky) star.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut