Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

gezegde - (spreekwoordelijke uitdrukking; predicaat)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

gezegde zn. ‘spreekwoordelijke uitdrukking; predicaat’
Vnnl. gezegden (mv.) ‘dat wat iemand zegt’ in staaf uwe gezegden door bewijsgronden [1584; WNT Supp. apodictisch]; nnl. gezegde ‘spreekwoordelijke uitdrukking’ [1785; WNT], ‘wat van het onderwerp van de zin gezegd wordt’ [1814; Le Loux-Schuringa 1985], ‘aanvulling op het onderwerp in een werkwoordelijk en naamwoordelijk gezegde’ [1852; id.]. In deze laatste betekenis eerder al vnnl. ghezeg [1614; WNT gezag].
Zelfstandig gebruik van het verl.deelw. van → zeggen. In de grammaticale betekenis een leenvertaling van Latijn praedicātus, zie → predicaat, letterlijk ‘wat gezegd wordt’, namelijk over het onderwerp van de zin.
De termen werkwoordelijk en naamwoordelijk gezegde zijn pas opgekomen in de 19e eeuw, met de ontwikkeling van de redekundige ontleding. In de klassieke woordgrammatica werden de zinsverhoudingen niet beschouwd, zie → grammatica.
Lit.: J.A. Le Loux-Schuringa (1985), ‘Samenhangrelaties in de 19e-eeuwse zinsgrammatica’, in: H. Klifman, J. Noordegraaf, E. Ruijsendaal (red.), Geschiedenis van de Taalkunde, Dordrecht, deel 2

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

gezegde* [spreekwijze] {1785} o.i.v. latijn dictum en frans dit afgeleid van zeggen.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

gezegde znw. o., sedert de 18de eeuw opgekomen in navolging van lat. dictum en van fra. dit; eig. verl. deelw. van zeggen.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

gezegde znw. o., sedert de 18. eeuw. Onz. deelwoord, als znw. in gebruik gekomen onder invloed van lat. dictum, praedicatum en van fr. dit.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

gezègkde (zn.) spreekwoordelijke uitdrukking; Nuinederlands gezegde <1584>.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

gezegde ‘spreekwoord’ (bet. van Latijn dictum)
Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

gezegde* spreekwijze 1785 [WNT]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal