Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

kanton - (onderafdeling van een groter grondgebied)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

kanton zn. ‘onderafdeling van een groter grondgebied’
Vnnl. canton ‘Zwitserse deelstaat’ [1583; WNT verscheiden III]; nnl. kanton ‘onderdeel van een arrondissement’ [1820; WNT vrederechter], ‘onderhoudsgebied, bijv. deel van een weg’ [1917; WNT].
In het internationale woord kanton/canton zijn twee woorden samengekomen, die uiteindelijk dezelfde herkomst hebben. Als naam voor een van de deelstaten van Zwitserland is het woord afkomstig uit Lombardisch (Noord-Italiaans) cantone ‘gebied, bergdal’ [11e eeuw; Rey], een betekenis die ontwikkeld is uit ‘hoek, plekje’ (nog Italiaans cantone ‘hoek, rand’), een vergrotingsvorm van canto ‘hoekje, zijde, plaats, buurt’. Vanaf eind 15e eeuw, toen de definitieve basis werd gelegd voor de huidige Zwitserse staatsvorm, heten de deelstaten ook canton in het Frans en Kanton in het Duits. Eerder bestond al in het Oudfrans canton ‘stuk grond, buurt, deelgebied (van een stad)’ [1243-47; TLF], Middelfrans ‘gebied, deelgebied’, ontleend aan Oudprovençaals canton ‘hoek, kant’ [voor 1218; TLF], afleiding van can ‘rand’. De verdere herkomst van beide woorden is onduidelijk, zie → kant 1.
Het Franse territorium werd na de Franse Revolutie op verschillende bestuurlijke niveaus heringedeeld, o.a. in arrondissementen, zie → arrondissement, en cantons; tijdens de Franse bezetting kregen ook Nederland en België zo'n indeling. In Nederland bleef deze indeling bestaan binnen de rechtspraak, waar vanaf 1838 kantongerechten functioneerden als opvolger van de Franse vredesgerechten. In 2002 is hierin verandering gekomen, maar de functie van kantonrechter bestaat nog steeds; hij behandelt alleen kleine zaken. In België hanteert men de eenheden arrondissement en kanton naar Frans voorbeeld behalve op gerechtelijk ook nog steeds op bestuurlijke en andere niveaus.
De betekenis ‘een te onderhouden deel van een weg’ is ontleend aan het Frans [19e eeuw; Rey], maar is zowel in het Frans als in het Nederlands verouderd. Hierbij hoorde het beroep van kantonnier ‘wegwerker’, ontleend aan Frans cantonnier; dit woord wordt nog gebruikt door sommige gemeenten en waterschappen als naam voor de verantwoordelijke voor de kwaliteit van de wegen, bermen, oevers, enz. in een bepaald onderhoudsgebied.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

kanton [onderafdeling van een gebied] {cantons [Zwitserse kantons] 1599; als onderdeel van een gebied 1717} < frans canton [idem] < italiaans cantone [hoek, kant, kanton], vergrootwoord van canto (vgl. kantine).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

kanton znw. o., dat Kiliaen alleen kent als ‘Zwitsers kanton’ < fra. canton ‘hoek; landstreek’ < prov. canton, een afl. van lat. cantus, waarvoor zie: kant 1.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

kanton znw. o., bij Kil. alleen in de bet. “Zwitsersch canton”. Uit fr. canton, van ’t bij kant I besproken woord cant.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

kanton’ (het, -s), 1. kort voor kantongerecht*: z.a. Hij stond terecht voor de rechter van het tweede kanton. - 2. kort voor de behuizing van een kantongerecht*. Studenten en arbeiders worden door de politie-agenten neergeknuppeld in hun pogingen ook het Eerste Kanton te bezetten (Vianen 1971: 164). - Etym.: AN k. = het gerechtsgebied (territoriaal) van een AN kantongerecht.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

kanton (Frans canton)
Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

kanton onderafdeling van een arrondissement 1827 [WNT] <Frans

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal