Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

materiaal - (grondstof, bouwstof; benodigdheid)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

materiaal zn. ‘grondstof, bouwstof; benodigdheid’
Mnl. materiael (bn.) ‘stoffelijk, niet-geestelijk’ in de materiael cause ... der weereld ‘de stoffelijke grondslag der wereld’ [1485; MNW], als zn. eerst in de Latijnse vorm in werckende materialia ‘werkzame bestanddelen’ [1485; MNW smaak]; vnnl. materialen ‘grondstoffen, benodigdheden’ in materialen dienende tot ... toerustynghe van schepen ‘scheepsbenodigdheden’ [1574; WNT], ev. in alle stoffe ende materiael van steenen ... leem ... [1616; WNT klijt]; nnl. materiaal ‘gegevens’ in materiaal ... voor een zuiver wetenschappelijk doel [1898; WNT wetenschappelijk].
Ontleend, wrsch. via Oudfrans material ‘tastbare zaak’ [1461; TLF] (Nieuwfrans matériel o.i.v. het bn., zie onder), aan middeleeuws Latijn materialis ‘id.’, zelfstandig gebruik van het reeds klassiek-Latijnse bn. māteriālis ‘betreffende de materie, behorend tot de grondstof’, een afleiding van māteria ‘stof, grondstof’, zie → materie.
Als bn. verouderde het woord in het Vroegnieuwnederlands. In de betekenis ‘benodigdheid, uitrustingsstuk’ komt materiaal met name voor in samenstellingen, zoals schrijfmateriaal [1909; WNT inkt], scheepsmateriaal [1914; WNT waarzeil], verpakkingsmateriaal [1918; WNT verpakking], constructiemateriaal [1937; WNT Aanv. constructie].
materieel 1 bn. ‘betreffende de materie; feitelijk’. Mnl. materieel ‘stoffelijk, niet-geestelijk’ in daer sijn veel materieel hemelen ‘er bestaan vele stoffelijke hemelen’ [1480; MNW draeyich]; nnl. materieel ‘uit materie bestaand, stoffelijk’ in physiek en materieel gebrek [1873; WNT], ‘financieel, economisch’ in het materieele bestaan eener zangvereniging [1879; Groene Amsterdammer]. Ontleend aan Frans matériel ‘stoffelijk, van een materiaal’ [begin 14e eeuw; TLF], eerder al ‘concreet, feitelijk’ [1270; TLF] (Nieuwfrans ‘feitelijk, concreet, stoffelijk, financieel’), dat ontleend is aan Latijn māteriālis, zie boven. ♦ materieel 2 zn. ‘benodigdheden, met name op wielen’. Nnl. materieel ‘benodigdheden en uitrusting voor leger, politie, brandweer’ in artillerie ... beheer van het materieel [1825; WNT], ‘outillage van spoorwegen enz.’ in locomotieven ... rijtuigen ... en ander materieel [1875; WNT]. Ontleend aan Frans matériel ‘uitrusting, benodigdheden voor een activiteit’ [1822; TLF], eerder al materiel, material ‘stoffelijk iets’ [ca. 1300; TLF], zelfstandig gebruik van het bn. matériel ‘stoffelijk, van een materiaal’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

materiaal [bouwstof] {materiael [bouwmaterialen] 1545, vgl. materiael [stoffelijk, substantie hebbend] 1485} < oudfrans matérial (zn. en bn.) (frans matériel) of direct < latijn materialis, bn. van materia (vgl. materie).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

materiaal (Latijn materialis)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

materiaal ‘bouwstof’ -> Russisch mater'jál ‘bouwstof’; Oekraïens mater'jál ‘bouwstof’ ; Azeri material ‘stof, voorraad’ ; Indonesisch matérial ‘bouwstof; voorraad’; Jakartaans-Maleis material, matrial ‘bouwstof’; Negerhollands materialien ‘materialen’; Surinaams-Javaans matrial ‘bouwstof’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

materiaal bouwstof 1545 [HWS] <Frans of Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut