Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

oer- - (oorspronkelijk; zeer)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

oer- voorv. ‘oorspronkelijk; zeer’
Nnl. oer- ‘oorspronkelijk’ in een wild oerwoud, de beestachtige neigingen, die de oermensch ongetwijfeld bezat, de oertekst en de vertaling, den toestand der vrouw in de oertijden, met stoere oerkracht van de aarde [resp. 1890, 1890, 1892, 1892, 1897; Groene Amsterdammer], ‘zeer’ in de oeroude houten ham [1900; Groene Amsterdammer], oer-leelijk [1919; WNT Aanv.], oergezellig [1949; WNT Aanv.].
De oudste afleidingen met dit voorvoegsel zijn in hun geheel ontleend aan het Duits, met vertaling van het tweede lid: Duits Urwald, Urmensch, Urtext, Urzeit, Urkraft. Ook de afleiding uralt ‘oeroud, zeer oud’ bestaat in het Duits. Naar analogie van oeroud werd oer- ‘zeer’ in de 20e eeuw productief in het vormen van versterkende bijvoeglijke naamwoorden.
Duits ur- is hetzelfde voorvoegsel als → oor-, zie aldaar. Men probeerde dan ook aanvankelijk, d.w.z. aan het eind van de 19e eeuw, de betreffende leenwoorden te vervangen door purismen met oor-, zoals oormensch en oorkracht.
Oer- in → oeros heeft, ondanks de betekenis ‘historische rundersoort’, een andere oorsprong.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

oer- [voorvoegsel met de betekenis ‘oorspronkelijk, oudst’] {in bv. oervorm 1894} < hoogduits ur, gevormd naast oorspr. nederlands oor-.

oerverwant [in oorsprong verwant] {1926-1950} < hoogduits urverwandt.

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

oerdom

Blijkens woorden als: oergrappig, oervervelend, oerdom, oeroud is oer- een produktief voorvoegsel dat de betekenis van het volgende bijvoeglijke naamwoord versterkt. Dit is een verschijnsel van de laatste tijd. Vroeger stond oer-, maar dan in de vorm oor-, bijna alleen voor zelfstandige naamwoorden: oordeel, oorkonde, oorsprong, oorzaak en nog enige andere. In zijn zwak betoonde vorm luidde het voorvoegsel: er- en dat vinden wij bij enige werkwoorden: erbarmen, erkennen, ervaren enz.

Van oorsprong is dit voorvoegsel van Duitse oorsprong in de betekenis: oudste, oorspronkelijkste. Deze betekenis is gebleven in een aantal woorden die dan ook germanismen zijn: oerwoud, oervorm, oertekst, oerkracht, oermens enz.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

oer 2 voorv. ‘oorspronkelijk’, laat-nnl. < nhd. ur-; voor de nl. vorm zie: oor-.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

oer- II prefix. Laat-nnl. ontl. uit hd. ur- (vgl. oor- II).

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

oer- 1 præfix, uit Hgd. ur-: z. oor 3.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

oer-: voorv. m. bet. “oud” (bv. oermens, oeroud, oertaal); Ndl. oer- uit Hd. ur-, hou verb. m. Got. us- en Ndl./Afr. voorv. oor- en er-, ouer bet. “uit”.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

oer- (Duits ur-/Ur-)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

oer- ‘voorvoegsel: oorspronkelijk; zeer’ -> Petjoh † oer ‘geweldig’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

oerkomisch zeer komisch 1924 [GVD]

oeroud zeer oud 1909 [WNT zog]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut