Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

pens - (maagafdeling bij herkauwers)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

pens zn. ‘maagafdeling bij herkauwers’
Mnl. eerst als toenaam in Egidius Pentse [1281; Debrabandere 2003], panchen ‘pensen (van herkauwers)’ [1293; VMNW], Mine pance ‘mijn buik’ [1300-50; MNW-R]; vnnl. al heur gruysige pens ‘al haar smerige pens (koopwaar)’ [1612; WNT stinken].
Ontleend aan Frans panse ‘buik van een mens’ [1155; TLF], ook pance [ca. 1212; TLF], ‘buik van een beest’ [1188; TLF], ook pense [ca. 1250; FEW], een ontwikkeling van Latijn pantex (genitief panticis) ‘pens’, mv. pantices ‘darmen’, een woord dat vooral door het gewone volk werd gebruikt en dat van onbekende oorsprong is. Zie ook → pantser.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

pens [buik] {pance 1292, pens(e) 1338} < frans panse [buik] < latijn panticem, 4e nv. van pantex [pens, darmen].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

pens znw. v., dial. (Zaan, Kampen, Aalst) pans(ә), mnl. pense, peinse, panse ‘eerste maag van herkauwende dieren; onderlijf met ingewanden, buik’, mnd. panse, mhd. (nhd. dial.) panse, fri. pānse, ne. paunch ‘pens, buik’ < fra. panse < lat. pantice, pantex. — De vorm pens moet dus secundair zijn, maar de reden van deze klankovergang is niet duidelijk.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

pens znw., dial. pans(ǝ) (Zaan, Kampen, Aalst; in Maastricht met a en e), mnl. pense (peinse), panse v. (m.?). = mhd. (nhd. dial.) mnd. panse m., fri. pânse, eng. paunch “pens, buik”. Ontl. uit fr. panse “id.” (< lat. pantex, -icis “id.”). Er is geen reden om den ndl. e-vorm door oudere ontl. uit rom. *pantice te verklaren: dubbele ontl. in twee sterk op elkaar lijkende vormen met volkomen gelijke bet. is niet wsch., en geen andere taal ondersteunt deze hypothese. Veeleer berust de e op jongere ontwikkeling. Deze wordt echter noch door vergelijking met den noch met esp en dgl. voldoende verklaard.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

pens v., Mnl. pense, gelijk Eng. paunch, uit Fr. panse, van Lat. panticem (-ex).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

pans (zn.) dikke buik; < Frans panse.

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

pens s.nw.
1. Maagafdeling van herkouende diere. 2. Buik van ander diere, bv. reptiele. 3. (plat) Maag van mense.
Uit Ndl. pens (al Mnl.).
Vanuit vroeë Afr. in S.A.Eng. in die samestelling pens-en-pootjies (1815).

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

pens: maag (veral v. dier); Ndl. pens (Mnl. pe(i)nse/panse, ook dial. Ndl. pans), Fri. en dial. Hd. panse, Eng. paunch, via Fr. panse uit Lat. pantex (gen. panticis), “ingewande”, hou mntl. verb. met pantser.

Thematische woordenboeken

P.G.J. van Sterkenburg (2001), Vloeken. Een cultuurbepaalde reactie op woede, irritatie en frustratie, 2e druk, Den Haag

pensen. De oorspronkelijke betekenis van de verbinding bij Gods pensen is ‘bij de darmen of andere ingewanden van God’. Het is een historische eedformule waarin God en zijn buik tot getuigen worden aangeroepen dat men de waarheid spreekt. Het ijdel gebruik van die eedformule maakt haar tot vloek, die, om anderen niet te kwetsen, verbasterd en dus afgezwakt kon worden. Mogelijk een synonieme eedformule van bij Gods darmen.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

pens buik 1292 [CG I Oudenaarde] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut