Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

sarcofaag - (stenen doodskist)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

sarcofaag zn. ‘stenen doodskist’
Nnl. sarcophaag, sarkophaag ‘(stenen) doodskist’ [1824; Weiland], in de sarkophagen der oude Egyptenaars [1858; WNT tarwe], reliëfs, die vóór- en zijwanden van hun sarkofaag versieren [1880; WNT].
Via Latijn sarcophagus ontleend aan Grieks sarkophágos ‘kalksteen gebruikt voor doodskisten’, letterlijk ‘vleeseter, lijkenverslinder’, gevormd uit sárx (genitief sarkós) ‘vlees’, zie → sarcasme, en phageĩn ‘eten’; men veronderstelde dat het lichaam verteerd werd door de kalksteen. Zie ook → zerk, dat teruggaat op een verkorting van sarcophagus.
Grieks phageĩn ‘eten, zijn portie krijgen’ is verwant met: Sanskrit bhájati ‘deelt uit’, bhága- ‘welvaart, bezit’; Avestisch baga- ‘portie’; baxšaiti ‘geeft, deelt uit’ (Perzisch bakhshīdan ‘geven’, waarvan afgeleid bakshīsh ‘fooi, aalmoes’, nnl. baksjisj ‘id.’); Tochaars A/B pāk/pāke ‘aandeel, portie’; < pie. *bhag- ‘als portie ontvangen’ (LIV 65). Zie ook → beuk 1.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

sarcofaag [doodkist] {1882} < frans sarcophage < latijn sarcophagus < grieks sarkophagos [vleesetend], van sarx (2e nv. sarkos) [vlees] (vgl. zerk) + phagein [eten] (vgl. -faag), lithos sarkophagos, (lithos [steen]) was een poreuze kalksteen die de ontbinding bevorderde en daarom werd gebruikt voor doodkisten.

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

sarkasme

Het Griekse woord sarx betekent: vlees. Het werkwoord sarkadzein is: ontvlezen, het vlees afscheuren en ook: van toorn op de lippen bijten. Daarvan is ons woord sarkasme afgeleid dat wij bezigen voor: bittere, bijtende spot, hoon. Een ander woord waarin sarx: vlees voorkomt, is sarkophaag: stenen doodkist. Letterlijk betekent het woord: vlees-etend en men gaf die naam aan een bepaald soort doodkisten, vervaardigd van een poreuze bijtende kalksteen die gevonden werd in Klein-Azië en waarvan men zeide dat hij de eigenschap bezat de zachte delen van het lichaam in korte tijd te verteren. Nu gebruikt men het woord sarkophaag voor: graftombe. Sommigen menen dat ons woord zerk hier ook bij behoort; anderen leiden dit woord af van een woord dat: bedekken, behoeden betekende.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

sarkofaag s.nw.
Outydse doodskis van klip, soms met beeldhouwerk of inskripsies.
Uit Ndl. sarcofaag (1882).
Ndl. sarcofaag uit Fr. sarcophage uit Latyn sarcophagus uit Grieks sarkophagos 'vleisetend', 'n samestelling van sarx 'vleis' en phagein 'eet'. Die doodskis word so genoem omdat dit van poreuse kalksteen gemaak is wat die sagte dele van die lyk binne 40 dae sou laat ontbind of verteer.
D. Sarkophag, Eng. sarcophagus, It. sarcofago, Port. sarcófago, Sp. sarcófago.
Vgl. serk.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

sarcofaag (Frans sarcophage)

P.G.J. van Sterkenburg (2001), Vloeken. Een cultuurbepaalde reactie op woede, irritatie en frustratie, 2e druk, Den Haag

sarcofaag. Weinig gebruikt eufemistisch substituut voor een vloek die oorspronkelijk het element sacré bevatte. De intonatie verraadt in gesproken taal dat vervormingen, verbasteringen en would-be-alternatieven iemands emotionele opwellingen geen halt kunnen toeroepen. De donkere klinkers /a/ en /o/ en de rollende /r/ zijn medeverantwoordelijk voor het doorklinken van frustraties in deze term.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

sarcofaag doodkist 1872 [GVD] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut