Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

-sel - (achtervoegsel)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

-sel achterv. dat zn. vormt bij ww.
Onl. -isli in mendisli ‘vreugde’ (bij menden ‘zich verheugen’), burgisli ‘graf’ [beide 10e eeuw; W.Ps.]; mnl. -sel in beginsel ‘begin, oorsprong, grondslag’ [1240; Bern.], doopsel, doemsel enz.
Os. -isli, -islo; ohd. -(i)sal, -islo, -isala (nhd. -sal, -sel); ofri. -elsa (nfri. -sel); oe. -sl, -ls; on. -(i)sl(a); got. -sl; in alle talen dienend ter vorming van zelfstandige naamwoorden bij werkwoorden. Ontwikkeld uit pgm. *-(i)sla-, de variant met overgangsklinker -i- ontstond naar de vele afleidingen van *-jan-werkwoorden. In de Noordzee-Germaanse dialecten vond metathese -sl- < -ls- plaats. De meeste woorden op dit achtervoegsel zijn in het Nederlands onzijdig.
Pgm. *-sla- gaat terug op pie. *-slo-, een achtervoegsel dat verder nog voorkomt in het Latijn (bijv. pālus < *pak-slos, zie → paal) en het Baltoslavisch (bijv. Litouws žaĩslas ‘speeltuig’ < *žaid-slas, Oudkerkslavisch maslo ‘smeer’ < *maz-slo).
De meeste zelfstandige naamwoorden op -sel in het Nederlands hebben een concrete betekenis: ‘dat wat dient tot, of het resultaat is van de door het grondwoord uitgedrukte handeling’, bijv. deksel, smeersel, stijfsel, vulsel resp. brouwsel, kapsel, mengsel, uitwerpsel. Het woord → speeksel is ontstaan naast ouder spekel. Vooral in de rederijkerstijd (16e eeuw) werd het achtervoegsel zeer productief, omdat het handig was voor de vorming van rijmwoorden. Tegenwoordig is het in het Nederlands alleen nog productief bij de vorming van woorden met een min of meer negatieve betekenis: bijv. bedenksel, probeersel, samenraapsel, uitvindsel. Ook sommige oudere afleidingen, die oorspr. een neutrale betekenis hadden, roepen nu veelal een negatieve associatie op, bijv. baksel, brouwsel.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

-sel* [achtervoegsel ter vorming van abstracta en concreta van ww.] {in bv. oudnederlands wihsel, wehsel [wissel] 901-1000, middelnederlands wissel} bij wijken, vaak met pejoratieve betekenis: uitvindsel, verzinsel, in het i.-e. -slo, vgl. latijn pālus, (< pakslo) [paal].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

-sel suffix, mnl. -sel < germ. -(i)sla-, -(i)slia-, zoals in raadsel, voedsel. Enerzijds voor concreta zoals got. swumfsl o. ‘vijverʼ, swartizl o. ‘inktʼ, oe. pricels ‘prikkelʼ, sticels ‘stekelʼ, bridels ‘teugelʼ, anderzijds voor abstracta zoals ohd. truobisal ‘droefenisʼ, on. þyngsl o. ‘lastʼ, daarnaast -islia in ond. dōpisli o. ‘doopʼ, mendisli ‘vreugdeʼ, ook -islan in ond. mendislo ‘vreugdeʼ, rādislo ‘raadselʼ en in het on. -(i)slōn in on. geymsla ‘schuilplaatsʼ, beizla ‘verzoekʼ. — Reeds idg. -slo vgl. lat. pālus ‘paalʼ (< pakslo), osl. u-vęslo ‘kransʼ, lit. krìslas ‘afvalʼ. — Het suffix komt vooral in het germ. ital. en baltisch voor.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

-sel suffix, mnl. -sel. Uit germ. -(i)sla-, waarnaast ook -(i)slia- en zwakke vormen. Zie bij raadsel en voedsel en vgl. nog uit ’t Onfr. mendisle (of mendisl?) o. “exultatio”, uit ’t Ofri. o.a. blâwelsa m. “blauwe plek”, blôdelsa m. “bloedige wond”, uit ’t Got. swartizl (o.?) “inkt”, swumfsl o. “vijver”, buiten ’t Germ. o.a.: lat. prêlum “pers” (*prem-slo-), pâlus “paal” (*pā̆ḱ-slo-), ier. uall “hoogmoed” (*aug-slâ-), obg. u-vęslo “krans”, maslo “zalf, olie” (beide met s < z-s), lit. krìslas “afval”, żáislas “stuk speelgoed”. Een vooral in ’t Lat., Germ. en Balt. voorkomend suffix.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut