Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

-ster - (achtervoegsel van vrouwelijke nomina agentis)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

-ster achterv. dat vrouwelijke nomina agentis maakt
Mnl. -ster in den waecsteren waecgelt of drincgelt gheven ‘aan de waaksters loon voor het waken of een fooi geven’ [ca. 1346; MNW waecgelt], Gese kokenbacsteren dochter ‘de dochter van Gees de koekenbakster’ [1367-72; MNW], wammescrobstren ‘schoonmaaksters van diereningewanden’ [eind 14e eeuw; MNW]. Met dubbel suffix: Centen de Naisterigge van Doernike [1368; Debrabandere 2002, 258].
Volgens de in de Nederlandse vakliteratuur gangbare visie (FvWS, NEW, De Tollenaere, en zie de literatuur bij Schönfeld, par. 177) is het achtervoegsel -ster ten tijde van de Romeinse garnizoenen in het gebied van de Nederrijn overgenomen uit vulgair Latijn -istria < klassiek Latijn -istria, zelf een leenachtervoegsel uit Grieks -istria. Meestal worden dan ter illustratie de woorden oe. timpestere ‘tamboerijnspeelster’ < Latijn tympanistria en oe. miltestre ‘prostituee’ < vulgair Latijn meletristria (klassiek Latijn meretrix) genoemd. Maar pas bij een groot aantal van zulke ontleningen kan een dergelijk vreemd woordelement als achtervoegsel worden overgenomen en ook achter inheemse woorden worden geplaatst, en daarvoor ontbreekt zowel in het Nederlands als in het Engels elke aanwijzing. Het argument voor Latijnse herkomst, namelijk dat woorden met -ster in het Nederlands nagenoeg altijd bestaan naast een mannelijk of neutraal equivalent op -er, -aar (achtervoegsels die eveneens zijn ontleend aan het Latijn, zie → -aar) of -ier (ontleend aan het Frans), speelt nauwelijks een rol, aangezien afleidingen met -ster pas vanaf de 15e eeuw fors in aantal toenemen, wanneer -aar allang niet meer als vreemd achtervoegsel wordt gevoeld.
Volgens anderen (Krahe/Meid, OED, BDE, Onions en i.h.b. Davis 1992) gaat het om een inheems achtervoegsel: mnl. -ster gaat dan, evenals mnd. -(e)ster, ofri. -ster (nfri. -ster) en oe. -estre (ne. -ster met betekenisuitbreiding, zie → gangster), terug op pgm. *-istrijō-, *-astrijō-, dat zelf met het vrouwelijke achtervoegsel *-jō- is afgeleid van het Germaans achtervoegsel *-stra-, waarmee o.a. nomina actionis werden gevormd, bijv.laster, on. bakstr ‘het bakken’, oe. fōster ‘(op)voeding’. Een oud voorbeeld is oe. fōstre ‘voedster’ (mnl. voestre, on. fóstra) < pgm. *fōstrijō-, waarin de oorspr. werkwoordsstam *fōd- niet meer goed herkenbaar is (zie verder → voedster, waarin de -d- pas later is ingevoegd).
Volgens Davis (1992) is pgm. *-istrijō-, *-astrijō- hetzelfde achtervoegsel als dat in enkele West-Germaanse diernamen, bijv.: oe. ēowestre ‘vrouwtjesschaap’ < pgm. *awistrijō- naast oe. ēowu ‘id.’ (nnl.ooi); → ekster < pgm. *agistrijō- naast oe. agu ‘ekster’; oe. hulfestre ‘goudplevier’ < pgm. *hwilpastrijō- naast oe. hwilpe ‘bepaalde vogel’ (nnl. wulp).
Het achtervoegsel -ster wordt gewoonlijk geplaatst achter werkwoordsstammen, bijv. in werkster, zwemster, tennisster, volleybalster, skister. Wanneer deze eindigt op een onbeklemtoonde lettergreep met -r, -l of -n, wordt -aar- ingevoegd, bijv. in wandelaarster. Soms verschijnt -ster achter een mannelijk equivalent op -ier, bijv. in winkelierster.
Lit.: L. Koelmans (1978), ‘Uit de geschiedenis van de Nederlandse achtervoegsels I: over de vorming van vrouwelijke persoonsnamen’, in: Nieuwe tegenstellingen op Nederlands taalgebied, Utrecht; G.W. Davis (1992), ‘OE -estre and PGmc. *-ārjaz: The origin and development of two agentive suffixes in Germanic’, in: American Journal of Germanic Linguistics and Literatures 4, 103-116

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

-ster [achtervoegsel ter vorming van vr. zn. als handelende persoon] {in bv. voestren [voedsters] 1287} parallel aan de mannelijke woorden op -er: bedelaarster, herbergierster, vermoedelijk < laat-latijn -istria < grieks -istria.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

ster 2 suffix; deze uitgang is waarschijnlijk vroeg in Germania inferior overgenomen naar het voorbeeld van lat. woorden op -istria en vandaar ook naar het Angelsaksisch verbreid. Een woord als tympanisyria voerde tot oe. timpestre en daarnaar ook hearpestre en zelfs miltestre (voor meretrix), ogenschijnlijk typische woorden voor de grensgarnizoenen (E. Schröder Nd. Jb. 48, 1922, 1 vlgg.).

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

† -ster II (suffix), mnl. -ster, ags. -estre is wsch. ontleend aan lat. -istria (citharistria ‘citerspeelster’; tympanistria ‘tamboerijnspeelster’ > ags. timpestre v. ‘id.’). Edw. Schröder Ndd. Jahrb. 1921, 1 vlgg. Zie ook bij dievegge Suppl.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

-ster (Latijn -istria)
Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut