Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

tuin - (gaarde)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

tuin zn. ‘gaarde’
Onl. tūn ‘omheining’ in tuni far uurpana ‘omvergeworpen omheiningen’ [10e eeuw; W.Ps]; mnl. tun ‘omheining, afscheiding’ [1240; Bern.], ‘omheinde ruimte, werf, gaarde’ in den tuun ..., daer men die engienen in tymmerde ‘de omheining, waarbinnen men de werktuigen bouwde’ [1345; MNW], den tuyn bemuren ‘de tuin ommuren’ [1470-90; MNW-R].
Os. tūn ‘omheining’ (mnd. tūn); ohd. zūn ‘id.’ (nhd. Zaun); oe. tūn ‘id.; omheinde ruimte’ (ne. town ‘stad’); ofri. tūn ‘omheining; hoeve’ (nfri. tún); on. tún ‘omheinde weide bij huis; erf’ (nno. tun); < pgm. *tūna- ‘omheining, omheinde ruimte’.
Wrsch. verwant met: Gallisch dūnon ‘versterking, versterkte stad’ (in plaatsnamen), Oudiers dūn ‘burcht, versterkte stad’, Welsh din ‘burcht’, zie ook → duin. Verdere herkomst onzeker.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

tuin* [gaard] {oudnederlands tūn 901-1000, middelnederlands t(h)uun, tuyn [vlechtwerk van teen, omheining, de daardoor afgesloten ruimte]} oudfries, oudengels, oudnoors tūn [grasveld bij het huis] (engels town), oudhoogduits zūn; daarnaast in het kelt. plaatsnamen als Lugdunum [Londen], oudiers dún [burcht, omwalde stad], welsh din [vesting]; vgl. engels town; verwant met tuien. De uitdrukking iemand om de tuin leiden houdt de betekenis ‘omheining’ vast en wil dus zeggen ‘iemand rond de hof, maar niet erin leiden’ → Armida.

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

tuin

De eigenlijke betekenis van het woord tuin is: omheining. Daarna duidt men er ook het omheinde stuk grond zelf mee aan. De oude betekenis komt nog voor in enkele uitdrukkingen. In geschiedenisboeken leest men dat in 1598 de tuin der Unie door de overwinningen van Maurits was gesloten. Verder is er de zegswijze: de kap op de tuin hangen, oorspronkelijk gebezigd van monniken die hun pij op de omheining hingen die het klooster omsloot en dan de benen namen. Nu gebruikt men de uitdrukking in de zin van: met een bepaald werk ophouden. Ze heeft een menigte varianten, als: de lier aan de wilgen hangen, de naald in het spek steken, de ploeg aan de wand, de toga aan de kapstok hangen en het roer in de heg steken.

Wanneer men zegt: iemand om de tuin leiden, dus niet in de hof, maar er om heen leiden, wil dit zeggen: iemand misleiden, iemand bij de neus nemen.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

tuin znw. m., in zuidnl. en westelijk NBrabant nog ‘heg, omheining’, in de Bommelerwaard ‘doophek’, mnl. tuun m. ‘omheining, omheinde ruimte’, onfrank. tūn m., os. -tūn, ohd. zūn (nhd. zaun) m. ‘omheining’, ofri. tūn ‘omheining, hoeve’, oe. tūn o. ‘omheining, omheinde ruimte’ (ne. town), on. tūn ‘omheinde weide voor het huis; erf, stad’. — gall. dūnum in plaatsnamen, oiers dūn ‘burcht, versterkte stad’, kymr. din ‘burcht’. — Alleen keltisch en germ.

De verbinding met gr. dúnamis ‘kracht, macht’ (Torp Wb 816) vooronderstelt als oudste bet. ‘versterkte plaats’, zoals de met palissaden versterkte vluchtburgen uit de La-Tène-tijd. Maar de bet. was stellig ruimer. Men moet uitgaan van ‘omheining’, maar dan niet met Wood MLN 16, 1901, 18 verbinden met de groep van tijgen, hetgeen leidt tot de gedwongen bet. ontw. ‘trekken’ > ‘vlechten’ > ‘vastbinden’ > ‘omheinen’. — Het woord behoort tot de onder tuien behandelde groep van termen van het bosbedrijf. Met de jonge loten werden allerlei soorten van vlechtwerk gemaakt en zo ook heiningen voor het afsluiten van stukken grond voor verschillende doeleinden.

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

dheu-4, dheu̯ǝ- (vermutlich: dhu̯ē-, vgl. die Erw. dhu̯ē-k-, dhu̯ē̆-s-) ‘stieben, wirbeln, bes. von Staub, Rauch, Dampf; wehen, blasen, Hauch, Atem; daher dampfen, ausdünsten, riechen, stinken; stürmen, in heftiger, wallender Bewegung sein, auch seelisch; in heftige, wirbelnde Bewegung versetzen, schütteln’, Nominalbildungen: dhū-li-, dhū-mo-

Mit m-Formantien:
Ai. dhūmá-ḥ m. ‘Rauch, Dampf’, dhūmāyati ‘raucht, dampft’ = lat. fūmāre, formell auch = ahd. tūmōn ‘sich im Kreise drehen’;
gr. θῡμός ‘Gemütswallung, Leidenschaft, Mut’ (θῡμιάω noch rein sinnlich ‘rauche, räuchere’; θῡμάλ-ωψ ‘Kohlenmeiler’, θυμικός ‘leidenschaftlich’, θῡμαίνω ‘zürne’ usw.);
lat. fūmus ‘Rauch, Dampf, Qualm, Brodem’ (fūmāre s. oben);
lit. dū́mai Pl. ‘Rauch’, lett. dũmi Pl., apr. dumis ds.;
aksl. dymъ ‘Rauch’;
mit ŭ: mir. dumacha Pl. ‘Nebel’ (nir. dumhach aus *dhumuko- ‘neblig, dunkel’); gr. θύμος, -ον ‘Thymian’ (starkriechende Pflanze wie auch θύμβρα, θύμβρον ‘Satureja thymbra L.’ s. Boisacq m. Lit.; nach Niedermann Gl. 19, 14 zu russ. dubrávka, dubróvka ‘Potentilla Tormentilla’, dasnach Berneker 215 zu aksl. dǫmbъ ‘Eiche’ [s. unten S. 264] gehört).
Lat. fimus ‘Mist, Dünger’ (als *dhu̯-i-mos auf Grund von suffio, -īre erwachsen);
mit idg. ou: ahd. toum ‘Dampf, Dunst, Duft’, as. dōmian ‘dampfen’.
Dazu Farbenadjektive der Bed. ‘rauchfarben, nebelgrau, düster’: ai. dhūmrá- ‘rauchfarben, grau, braunrot, trüb (auch vom Verstand)’, dhūmala- ‘rauchfarben, braunrot’;
lit. dum̃blas ‘Schlamm, Moor auf dem Grund eines Teiches’, lett. dubl’i ‘Schlamm, Kot’ (vermutlich = ai. dhūmra-; vgl. aber unten S. 268 und Mühlenbach-Endzelin I 509), lett. dũmal’š ‘dunkelfarbig, braun’, dũmaîns ‘rauchfarben’, dumjš, fem. dumja ‘dunkelbraun, fahl, trüb (von den Augen), dumm’, dumûksnis ‘Sumpf’, dumbra zeme ‘schwarzes Moorland’, dum̃bris, dum̃brs ‘Quelle, Moor, Morast’ (vgl. Mühlenbach-Endzelin I 514; ausführlich über solche Moorbezeichnungen nach der Farbe Schulze Kl. Schr. 114);
vgl. mit dem Farbnamensuffix -no-: lett. dûńi, dùńas Pl. ‘Schlamm’;
mit -ko-, bzw. von der Wurzelerw. mit -k-: lett. dûksne, dùkste ‘Sumpf, Pfuhl, Morast’ :dũkans ‘Schweißfuchs, dunkelfarbig’;
mit -g-: lett. duga ‘zäher Schleim, der auf dem Wasser schwimmt’, dugains ûdens ‘unreines Wasser’, d. uguns ‘dunkle, getrübte Flamme’, dungans ‘Schweißfuchs’ (wenn letzteres nicht aus*dumgans, vgl. bal̃gans ‘weißlich’, salgans ‘süßlich’);
mit -t- toch. В tute ‘gelb’?

Mit l-Formantien :
Ai. dhūli-, dhūlī f. ‘Staub, staubiger Erdboden, Blütenstaub’, dhūlikā ‘Nebel’, alb. dëlënjë ‘Wacholder’ (als ‘Räucherholz’, aus *dhūlīni̯o-), lat. fūlīgo ‘Ruß’, mir. dūil ‘Wunsch, Begehr’ (*Gemütswallung, wie θῡμός), lit. dū́lis m. ‘Räucherwerk zum Forttreiben der Bienen’, dùlkė ‘Stäubchen’, lett. dũlãjs, dũlẽjs ‘mehr rauchende als brennende Fackel zum Honigausnehmen’; lit. dul̃svas ‘rauchfarben, mausgrau’; ablautend russ. dúlo ‘Mündung (eines Gewehrs, einer Kanone’), dúlьce ‘Mundstück eines Blasinstruments’ (usw., s. Berneker 237; erst slav. Ableitungen von duti ‘blasen’).

Verba und einzelsprachliche Nominalbildungen:
ai. dhūnṓti (dhunōti, dhuváti) ‘schüttelt, bewegt hin und her, facht an’, Fut. dhaviṣyati, Perf. dudhāva, Pass. dhūyáte, Partiz. dhutá-ḥ, dhūtá-ḥ ‘geschüttelt’, mpers. dīt ‘Rauch’; ai. dhunāti ‘bewegt sich hin und her, schüttelt’, Partiz. dhūnāna-, dhūni- f. ‘das Schütteln’, dhūnayati ‘bewegt hin und her, schüttelt’, dhavítram n. ‘Fächer, Wedel’, dhavitavyà- ‘anzufächeln’; av. dvaidī ‘wir beide bedrängen’? (*du-vaidī); Kuiper Nasalpräs. 53 stellt hierher ai. dhvajati (Dhp. 7, 44), av. dvažaiti ‘flattert’ (dazu ai. dhvajá-ḥ ‘Fahne’) aus *dhu̯-eg- (?);
arm. de-dev-im ‘schwanke, schaukle’ (vgl. das ebenfalls redupl. Intensiv dhvajá-ḥ ai. dō-dhavīti);
gr. θύ̄ω (ἔθῡσα), lesb. θυίω ‘stürme einher, brause, tobe, rauche’ (*dhu-i̯ō, ῡ aus θύ̄σω, ἔδῡσα, wie auch ū im ai. Pass. dhūyáte und anord. dȳja ‘schütteln’ Neubildung ist; in der Bed. ‘rase’ vielleicht aus *dhusi̯ō, s. dheu̯es-), θυάω, θυάζω ds., θύελλα ‘Sturm’ (s. S. 269 unter dheu̯es-), ep. θύ̄νω ‘fahre einher, stürme daher’ (*θυνϝω), θυνέω ds. (*θυνέϝω), θῦνος πόλεμος, ὁρμή, δρόμος Hes. Mit der Bed. ‘rauchen (Rauchopfer), riechen’: θύ̄ω (θύ̄σω), τέθῠκα ‘opfere’, θυσία ‘Opfer’, θῦμα ‘Opfertier’, θύος n. ‘Räucherwerk (daher lat. tūs), Opfergabe, Opfer’ (davon θυεία ‘Mörser’? s. Boisacq m. Lit.), θυόεις, θυήεις ‘von Opferdampf oder Räucherwerk duftend’, θύον ‘ein Baum, dessen Holz wegen seines Wohlgeruches verbrannt wurde’, θυία, θύα ‘Thuya’, θυηλή ‘Opfergabe’ ( : ion. θυαλήματα : att. θῡλήματα, *θῠϝα- : *θῡ-, s. Bechtel Lex. 168 f., Boisacq s. v.), θῠμέλη ‘Opferstätte, Altar’.
Auf Grund der Bed. ‘(zusammen)wirbeln’ θί̄ς, θῑνός ‘Sandhaufen, bes. Düne, Gestade, Sandbank, Haufen überhaupt’, aus *θϝ-ῑν, gebildet wie ακτί̄ν-, γλωχί̄ν-, δελφί̄ν-, ὠδί̄ν-, vgl. gr. θίλα ‘Haufen’ (Hes.), zur Bed. unten nhd. Düne; kaum mit Schwyzer Gr. Gr. I 5702 zu ai. dhíṣṇya- ‘auf einen Erdaufwurf aufgesetzt’;
alb. geg. dêj, tosk. dënj ‘berausche’, Med. ‘schwinde dahin, schmelze’ (*deuni̯ō, vgl. got.dauns ‘Dunst’), dêjet ‘fließt, schmilzt’;
lat. suf-fiō, -fīre ‘räuchern’ (suffīmentum ‘Räucherwerk’; über fĭmus s. oben) aus *-dhu̯-ii̯ō, wie fio ‘werde’ aus *bhu̯-ii̯ō, foeteo, -ēre ‘übel riechen, stinken’ auf Grund eines Partiz. *dhu̯-oi-to-s (wie pūteō von *pūtos);
hierher (als *Aufgeschüttetes) gall., urir. Δοῦνον, latin. dūnum, air. n. s-St. dūn ( : lat. fūnus, s. S. 260) ‘Burg’ (*Hügel), acymr. din (ncymr. dinas) ds.; air. dú(a)ë, arch. dóë ‘Wall’ (*dhōu̯i̯o-); air. dumae m. ‘Hügel’, gall. GN Dumiatis; auch air. dé f. Gen. dīad ‘Rauch’, mir. dethach ds. (*dhu̯ii̯at-);
ags. dūn m. f. ‘Höhe, Berg’, engl. down ‘Sandhügel, Düne’, mnl. dūne, mnd. dǖne, daraus nhd. Düne; vgl. zur Bedeutung klr. vý-dma ‘Düne’ zu slav. dъmǫ ‘blase’; hingegen ist germ. *tū-na- ‘Zaun, eingehegter Platz’ (aisl. ags. tūn ds., ‘Stadt’, nhd. Zaun) wohl kelt. Lw.;
anord. dȳja ‘schütteln’ s. oben;
got. dauns f. ‘Geruch, Dunst’ (*dhou-ni), anord. daunn m. ‘Gestank’ (vgl alb. dej; über ahd. nhd. dunst s. unter der Wurzelform *dheu̯es-); anord. dūnn m. ‘Daune (daraus mnd. dūne, wovon wieder nhd. Daune; vgl. mndl. donst ‘Daunen, Staubmehl’ = dt. Dunst; s. Falk-Тогp u. dun); as. dununga ‘deliramentum’ ( oder ū?); aisl. dūni ‘Feuer’;
lit. dujà f. ‘Stäubchen’, dujė ‘Daune’; dvỹlas ‘schwarz, schwarzköpfig, vom Rinde’, ablaut. dùlas ‘fahlgrau’;
slav. *dujǫ, *duti (z. B. russ. dúju, dutь) ‘blasen, wehen’, ablautend *dyjǫ in sloven. díjem, díti ‘wehen, duften, leise atmen’; aksl. dunǫ dunǫti (*dhoun-) ‘blasen’ (ablautend mit ai. dhū̆-nóti, -nāti, gr. θύ̄νω);
toch. A twe, В tweye ‘Staub’.
Vgl. noch das vielleicht ursprungsgleiche *dheu- ‘laufen, rinnen’.

Wurzelerweiterungen:
I. bh-Erw.: dheubh- ‘stieben, rauchen; neblig, verdunkelt, auch vom Geist und den Sinnen’.
Gr. τύφω (θῦψαι, τῠφῆναι) ‘Rauch, Dampf, Qualm machen; langsam verbrennen, sengen; Pass. rauchen, qualmen, glimmen’, m. τῦφος ‘Rauch, Dampf, Qualm; Benebelung, Torheit, dummer Stolz’, τετῡφῶσθαι ‘töricht, aufgeblasen, hoffärtig sein’, τῡφῶς, -ῶ oder -ῶνος ‘Wirbelwind, Ungewitter’, τῡφεδών, -όνος ‘verheerender Brand’, τῡφεδανός, τῡφογέρων ‘geistesschwacher Alter’; τυφλός ‘blind, dunkel, blöde’, τυφλόω ‘blende’, τυφλώψ ‘blind’, τυφλώσσω ‘werde blind’.
Air. dub (*dhubhu-) ‘schwarz’, acymr. dub (*dheubh-), ncymr. du, acorn. duw, mcorn. du, bret. dū́ ‘schwarz’, gall. Dubis ‘Le Doubs’, d. i. ‘Schwarzwasser’; wohl auch mir. dobur ‘Wasser’, cymr. dwfr, corn. dour (d. i. dowr), bret. dour (d. i. dur) ds., gall. Uerno-dubrum Flußname (‘Erlenwasser’) sind nach derselben Anschauung benannt; vielleicht sind aber die kelt. Worte mit idg. b anzusetzen und gehören zu dheub- ‘tief’ (unten S. 268), da ‘tief’ und ‘schwarz’ leicht identisch sein können. So kann der pomerell. FlN Dbra (*dъbra) ebensogut mit lett. dubra, ksl.dъbrь identisch sein.
Got. daufs (-b-) ‘taub, verstockt’, anord. daufr ‘taub, träge’, ags. dēaf ‘taub’, ahd. toup (-b-) ‘taub, stumpfsinnig, unsinnig’, anord. deyfa, mhd. touben ‘betäuben, kraftlos machen’, ablautend nd. duff ‘schwül (Luft), matt (Farbe), gedämpft (Laut)’, ndl. dof, mhd. top ‘unsinnig, töricht, verrückt’, ō-Verb: ahd. tobon, as. dovōn ‘wahnsinnig sein’, ags. dofian ‘rasen’, ē-Verb: ahd. tobēn, nhd. toben, sowie (als Partiz. eines st. V.) anord. dofinn ‘stumpf, schlaff, halbtot’, wozu dofna ‘schlaff, schal werden’; anord. dupt n. ‘Staub’, norw. duft, dyft f. ds., mhd. tuft, duft ‘Dunst, Nebel, Tau, Reif’, ahd. tuft ‘Frost’, nhd. Duft ‘feiner Geruch’ (oder zur Wurzelf. dheup-, s. unten);
got. (hraiwa-)dūbō, anord. dūfa, ags. dūfe, ahd. tūba ‘Тaube’ (nach der dunkeln Farbe).
Nasaliert got. dumbs, anord. dumbr, ags. dumb ‘stumm’, ahd. tumb ‘stumm, dumm, unverständlich’, as. dumb ‘einfältig’. Doch scheint ein *dhu-m-bhos ‘dunkel’ auch durchs Slav. gestützt zu werden (s. unten).
Vielleicht (Berneker 215) aksl. dǫbъ ‘Eiche, dann Baum überhaupt’ als ‘Baum mit dunkelm Kernholz’ wie lat. rōbur. Dagegen kann bei lett. dumbra zeme ‘schwarzes Moorland’ usw. b Einschublaut zwischen m und r sein, s. oben, ebenso bei lit. dum̃blas ‘Schlamm’ (mhd. tümpfel, nhd. Tümpel, Prellwitz KZ. 42, 387, vielmehr zu nhd. tief, mnd. dumpelen ‘untertauchen’, s.Schulze SBpr.Ak. 1910, 791 = Kl. Schr. 114).
Daneben dhūp- in: ai. dhūpa- m. ‘Rauch, Räucherwerk’, ahd. tūvar, tūbar ‘wahnsinnig’ (auch in Duft? s. oben).

2. dh-Erw.: dheu-dh- ‘durcheinanderwirbeln, schütteln, verwirren’.
Ai. dṓdhat- ‘erschütternd, ungestüm, tobend’, dúdhi-, dudhra- ‘ungestüm’, wohl auch dúdhita- (Beiwort von tamas ‘Finsternis’) etwa ‘verworren, dicht’;
gr. θύσσεται· τινάσσεται Hes. (*θυθι̯εται), θύσανος ‘Troddel’, hom. θυσσανόεις ‘mit Troddeln oder Fransen behangen’ von *θυθι̯α (*dhudhi̯a = lett. duža ‘Bündel’), τευθίς, τεῦθος, τευθός ‘Tintenfisch’ (‘das Wasser trübend, verwirrend’);
germ. *dud-, geminiert *dutt- und *dudd-: dän. dude, älter dudde ‘Taumellolch’ (aber über isl. doðna ‘gefühllos werden’ s. oben S. 260), nd. dudendop, -hop ‘schläfriger Mensch’, afries. dud ‘Betäubung’, norw. dudra ‘zittern’, ags. dydrian ‘täuschen’; mit -dd-: engl. dial. dudder ‘verwirren’, dodder ‘zittern, wackeln’, engl. dodder ‘briza media, Zittergras’; mit -tt-: mndl.dotten, dutten ‘verrückt sein’, mnd. vordutten ‘verwirren’, mhd. vertutzen, betützen ‘betaubt werden, außer Fassung geraten’, isl. dotta ‘vor Müdigkeit nicken’;
ähnlich, auf Grund von *dhu̯edh-: ostfries. dwatje ‘albernes Mädchen’, dwatsk ‘einfältig, verschroben’, jütisch dvot ‘an der Drehkrankheit leidend’.
Mit dem Begriff des wirren Gerankes schwed. dodra, mhd. toter m. ‘Dotterkraut, cuscuta’, mengl. doder, nengl. dodder ‘Flachsseide’, ndl. (vlas)-doddre ds. Nach Falk-Torp u. dodder wäre das Wort als Bezeichnung für gewisse Pflanzen mit gelben Blüten auf den Eidotter übertragen: as. dodro, ahd. totoro, ags. dydring ‘Ei-dotter’ (-ing beweise die Ableitung von Pflanzennamen); eher ist dafür ‘Klumpen’ = ‘dicke Masse’ im Gegensatz zum zerfließenden Eiweiß die vermittelnde Bed. gewesen (Persson) oder vgl. norw. dudra ‘zittern’ das elastische Zittern dieses gallertartig wippenden Kerns; vgl. aisl. doðr-kvisa ‘ein Vogel’.

3. k-Erw.: dhu̯ēk-, dhū̆k- und dheuk-:
Ai. dhukṣatē, dhukṣayati mit sam- ‘facht (bläst) das Feuer an, zündet an, belebt’, dhūka- m. (unbelegt) ‘Wind’;
lit. dvė̃kti, dvėkúoti, dvėkterėti ‘atmen, keuchen’, dvõkti ‘stinken’, dvãkas ‘Hauch, Atem’, dùksas ‘Seufzer’, dūkstù, dū̃kti ‘rasend werden, rasen’, dū̃kis ‘Raserei’, lett. dùcu, dùkt ‘brausen, tosen’, ducu, ducêt it. ‘brausen’, dūku (*dunku), duku, dukt ‘matt werden’; Farbbezeichnungen wie lett. dũkans ‘dunkelfarbig’ (s. oben) schlagen vermutlich die Brücke zu:
ahd. tugot ‘variatur’, tougan ‘dunkel, verborgen, geheimnisvoll, wunderbar’, n. ‘Geheimnis, Wundertat’, as. dōgalnussi ‘Geheimnis, Schlupfwinkel’, ags. dēagol, dīegle ‘heimlich’, ahd.tougal ‘dunkel, verborgen, geheim’; auch ags. dēag f. ‘Farbe, fucus’, dēagian ‘färben’, engl. dye.

4. l-Erw.: dh(e)u̯el- (vgl. dazu oben die l-Nomina wie ai. dhūli-) ‘aufwirbeln, trüben (Wasser, den Verstand); trübe, dunkel, geistig schwach’.
Gr. θολός ‘Schlamm, Schmutz, bes. von trübem Wasser, der dunkle Saft des Tintenfisches’ (= got. dwals), Adj. ‘trübe’, θολόω ‘trübe’, θολερός ‘schlammig, trübe, verfinstert; verwirrt, betört’;
Δύαλος, Name des Dionysos bei den Paionen (Hes.) ‘der Rasende’, illyr. Δευάδαι· οἱ Σάτ[υρ]οιὑπ’ ‘Iλλυριῶν (Hes.);
air. dall ‘blind’, clūas-dall ‘taub’ (‘gehörblind’), cymr. corn. bret. dall ‘blind’ (über *du̯allos < *du̯l̥los aus *dhu̯l̥no-s);
got. dwals ‘einfältig’, anord. dvala f. ‘Zögerung’; ablautend as. ags. dol ‘albern, töricht’, ahd. tol, tulisc ‘töricht, unsinnig’, nhd. toll, engl. dull ‘dumm, fade, matt (auch von Farben)’, anord. dul f. ‘Verhehlen, Einbildung, Hochmut’, dylja ‘verneinen, verhehlen’ und andererseits anord. dø̄lskr (*dwōliska-) ‘töricht’; as. fardwelan st. V. ‘versäumen’, afries. dwilith ‘irrt’; ags. Partiz. gedwolen ‘verkehrt, irrig’, ahd. gitwełan ‘betäubt sein, säumen’, anord.dulinn ‘eingebildet’; Kaus. anord. dvelja ‘aufhalten, verzögern’, as. bidwellian ‘aufhalten, hindern’, ags. dwelian ‘irreführen’, ahd. *twaljan, twallen, mhd. twel(l)en ‘aufhalten, verzögern’; anord. dvǫl f. ‘Verzögerung’, ags. dwala m. ‘Verirrung’, ahd. gitwolo ‘Betörung, Ketzerei’; got. dwalmōn ‘töricht, wahnsinnig sein’, ags. dwolma, as. dwalm ‘Betäubung’, ahd. twalm ‘Betäubung, betäubender Dunst, Qualm’, anord. dylminn ‘gedankenlos, leichtsinnig’, dän. dulme ‘schlummern’.

5. n-Erw. : dhu̯en(ǝ)- ‘stieben, heftig bewegt sein; wirbelnder Rauch, Nebel, Wolke; benebelt = dunkel, auch von der Verdunkelung des Bewußtseins, dem Sterben’.
Ai. ádhvanīt ‘er erlosch, schwand’ (vom Zorn, eigentlich ‘verdunstete, zerstob’), Kaus.dhvā̆nayati ‘verdunkelt’, Partiz. dhvāntá- ‘dunkel’, n. ‘Dunkel’;
av. dvan- mit Präverbien ‘fliegen’ (apa-dvąsaiti ‘macht sich auf zum Davonfliegen’, upa-dvąsaiti ‘kommt herzugeflogen’, Kaus. us-dvąnayat̰ ‘er lasse in die Höhe fliegen’); dvąnman- n. ‘Wolke’, aipi-dvąnara- ‘wolkig, neblig’, dunman- ‘Nebel, Wolke’;
gr. θάνατος ‘Tod’, θνητός ‘sterblich’ (*dhu̯enǝtos und *dhu̯n̥̄tós), dor. θνά̄σκω ‘sterbe’, nach den Präs. auf -ίσκω umgebildet att. ἀποθνῄσκω (-θανοῦμαι, -θανεῖν), lesb. θναίσκω ds. (Schwyzer Gr. Gr. I 362, 709, 770);
lett. dvans, dvanums ‘Dunst, Dampf’, dviñga ‘Dunst, Kohlendampf’ (Mühlenbach-Endzelin I 546).

6. r-Erw.: dheu̯er- (dhu̯er-, dheur-) ‘wirbeln, stürmen, eilen; Wirbel = Schwindel, Torheit’.
Ai. (unbelegt) dhōraṇa- n. ‘Trab’, dhōrati ‘trabt’ (= sl. dur-, s. unten); vielleicht dhurā́ Adv. ‘gewaltsam’; dhāṭī ‘Überfall, nächtlicher Überfall’, wenn mind. Entw. aus *dhvārtī ‘Heranstürmen’;
vielleicht gr. ἀ-θύ̄ρω (*ἀ- = ‘in’ + *θυρι̯ω) ‘spiele, belustige mich’, ἄθυρμα ‘Spiel, Spielzeug; Schmuck, Putzsachen’ (wenn ‘spielen’ aus ‘springen’);
lit. padùrmai Adv. ‘mit Ungestüm, stürmisch’, apr. dūrai Nom. Pl. ‘scheu’;
russ. durь ‘Torheit, Albernheit, Eigensinn’, durě́tь, ‘den Verstand verlieren’, durítь ‘Possen treiben’, durák ‘Narr’, dúra ‘Närrin’, durnój ‘schlecht, häßlich, übel’, dial. ‘unvernünftig, wütend’, durníca ‘Bilsenkraut, Taumellolch’, klr. dur, dura ‘Betäubung, Taumel, Narrheit’, serb. dȗrīm, dúriti se ‘aufbrausen’ usw.;
toch. A taur, В tor ‘Staub’?

WP. I 835 ff.; WH. I 499 f., 561 f., 57 If., 865; Trautmann 62 f., Schwyzer Gr. Gr. I 686, 696, 703.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

tuin znw., west-N.Brab., zuidndl. dial. = “heg, omheining”, Bommelerwaardsch = “doophek”, mnl. tuun m. “omheining, omheinde ruimte”. = onfr. tûn, ohd. zûn (nhd. zaun), (os. in de samenst. skrank-tûn) m. “omheining”, ofri. tûn m. “id., hoeve”, ags. tûn m. “omheinde ruimte” (in verschillende speciale bett.; eng. town), on. tûn o. “id.”. Identisch met gall. -dûnum in Lug(u)dûnum, ier. dûn “vesting”, oorspr. = “omheining”. Kan van de basis dū̆- “binden” (zie tuien) komen: oorspr. bet. “’t gebondene, gevlochtene”. De combinatie met gr. dúnamai “ik kan, vermag” (idg. dū̆- “sterk zijn”) is semantisch minder wsch.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

tuin. Het is cultuurhistorisch niet onaannemelijk dat het ospr. kelt. woord door de Germanen is ontleend vóór de klankverschuiving (Karsten Die Germ. 201 v.); met latere ontl. (Feist WuS. 11, 47) laat zich het consonantisme bezwaarlijk verenigen.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

tuin m., Mnl. tuun, Onfra., Os. tûn + Ohd. zûn (Mhd. id., Nhd. zaun), Ags. tún (Eng. town = stad), Ofri. tun, On. id. (Zw., De. tun), Oier. dûn = burg (vergel. de plaatsnamen van Kelt. oorspr.: Lugdunum, Augustodunum); geen verband met duin.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2011), Limburgs etymologisch woordenboek: de herkomst van de woorden uit beide Limburgen, Zwolle

toen, zn.: omheining. Oostelijke heterofoon met onverschoven oe naast Wvl. tuun, OVl. en Br. tuin. Mnl. tuun ‘omheining’, Vnnl. tuun ‘une soif ou haye’ (Lambrecht), tuyn-haghe (Kiliaan). Hetzelfde woord als Ndl. tuin: Onfr. tûn, Os. tûn, E. town ‘stad’, Ohd. zûn, D. Zaun ‘omheining’. Ndl. tuin en E. town zijn omheinde plaatsen, zoals in de vele plaatsnamen op ­-ten, -ton: Waasten < Warnasthûn > Warneton, Wellington. Vgl. Gal. -dûnum > Fr. Lyon. Oiers dûn ‘burcht’. - Bibl.: Van Bakel 2000, 163-165.

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

tuin, zn.: haag, heg, omheining. Ook Vlaams. Mnl. tuun ‘omheining’, Vnnl. tuun ‘une soif ou haye’ (Lambrecht), tuyn-haghe (Kiliaan). Hetzelfde woord als Ndl. tuin: Onfr. tûn, Os. tûn, E. town ‘stad’, Ohd. zûn, D. Zaun ‘omheining’. Ndl. tuin en E. town zijn omheinde plaatsen, zoals in de vele plaatsnamen op ­-ten, -ton: Waasten < Warnasthûn > Warneton, Wellington. Vgl. Gal. -dûnum > Fr. Lyon. Oiers dûn ‘burcht’. - Bibl.: Van Bakel 2000, 163-165.

F. Debrabandere (2007), Zeeuws etymologisch woordenboek: de herkomst van de Zeeuwse woorden, Amsterdam

tuun zn. m.: afheining, heg, schutting, hekwerk. Mnl. tuun ‘omheining’, Vnnl. tuun ‘une soif ou haye’ (Lambrecht), 1568 daer den tuyn neerst is, gaet men staens overe, Gent (LC), tuyn-haghe (Kiliaan). Hetzelfde woord als Ndl. tuin: Onfr. tûn, Os. tûn, E. town ‘stad’, Ohd. zûn, D. Zaun ‘omheining’. Ndl. tuin en E. town zijn omheinde plaatsen, zoals in de vele plaatsnamen op ­-ten, -ton: Waasten < Warnasthûn > Warneton, Wellington. Vgl. Gal. –dûnum, zoals in Fr. Lyon. Oiers dûn ‘burcht’. Samenst. teeltuun, tuunschere, -schare ‘haagschaar’. - Bibl.: Van Bakel 2000, 163-165.

F. Debrabandere (2005), Oost-Vlaams en Zeeuws-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de Oost- en Zeeuws-Vlaamse woorden, Amsterdam

tuin (G, W), tuun (ZV), zn. m.: omheining. Mnl. tuun 'omheining', Vnnl. tuun 'une soif ou haye' (Lambrecht), 1568 daer den tuyn neerst is, gaet men staens overe, Gent (LC), tuyn-haghe (Kiliaan). Hetzelfde woord als Ndl. tuin: Onfr. tûn, Os. tûn, E. town 'stad', Ohd. zûn, D. Zaun 'omheining'. Ndl. tuin en E. town zijn omheinde plaatsen, zoals in de vele plaatsnamen op ­-ten, -ton: Waasten < Warnasthûn > Warneton, Wellington. Vgl. Gal. -dûnum > Fr. Lyon. Oiers dûn 'burcht'. Afl. tuinen (H) 'vastbinden', oorspr. binden aan de omheining. - Bibl.: Van Bakel 2000, 163-165.

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

tuin s.nw.
1. Stuk grond, dikw. omhein, waar blomme, struike, ens. aangeplant word. 2. Mooi streek.
Uit Ndl. tuin (al Mnl. in bet. 1, 1613 in bet. 2). Die oorspr. bet. van Ndl. tuin, en nog gewestelik, was 'omheining', eers later oorgedra op die gewasse binne die omheining.
D. Zaun, Eng. town.

A.A. Weijnen (2003), Etymologisch dialectwoordenboek, Den Haag

tuin heg (diverse dialecten). = nl. tuin (fra. ‘jardin’) = hgd. zaun ‘omheining’ = eng. town ‘stad’ = Gallisch -dunum in plaatsnamen = oiers. dûn ‘burcht, versterkte stad’. Een zelfde naast elkaar voorkomen van deze drie betekenissen vindt men in russ. gorod ‘stad’ (ss. in de naam Novgorod (lett.: Nieuwe stad)), hgd. garten ‘tuin’, gr. khórtos ‘omheining’.
NEW 753, WBD 225-226, HCTD 2000, 163, 76.

F. Debrabandere (2002), West-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de West-Vlaamse woorden, Amsterdam

tuun, zn. m.: haag, heg, omheining; babybox, loophek (K). Mnl. tuun ‘omheining’, Vroegnnl. tuun ‘une soif ou haye’ (Lambrecht), tuynhaghe ‘sepes, septum, sepimentum, vallum’ (Kiliaan). Hetzelfde woord als Ndl. tuin: Onfr. tûn, Os. tûn, Ndd. tuun ‘omheining, tuin’, Ofri. tûn ‘omheining, hoeve’, Oe. tûn, E. town ‘stad’, Ohd. zûn, D. Zaun ‘omheining’. Ndl. tuin en E. town zijn omheinde plaatsen, zoals in de vele plaatsnamen op -ten, -ton: Waasten < Warnasthûn > Warneton, Wellington. Vgl. Gal. -dûnum > Fr. Lyon. Oiers dûn ‘burcht’. - Lit.: Van Bakel 2000,163-165.

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

tuin (de, -en), (ook:) rechthoekig deel van een plantage* (A. 1), met vaste afmetingen: blok begroeid met één gewas, aan de lange kanten begrensd door een trekker*, verdeeld in bedden*. - Etym.: In de veroud. samenst. poldertuin* betekent het plantage* (A. 1). - Syn. veld*. Samenst. ook riettuin*. Zie ook: stuk*.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

tuin: kweekplek v. blomme, groente, vrugtebome; lushof; Ndl. tuin (Mnl. tuun, “omheining, omheinde ruimte”, in dié bet. nog dial. Ndl.), Hd. zaun, “omheining”, Eng. town, “dorp, stad” (in Oeng. nog “omheinde ruimte”), hou wsk. verb. m. Kel. dūn, “versterkte plek”; hoofs. Kel. en Germ.

Thematische woordenboeken

P.G.J. van Sterkenburg (2001), Vloeken. Een cultuurbepaalde reactie op woede, irritatie en frustratie, 2e druk, Den Haag

tuin. In de 17de eeuw komt by alle thuynen voor. De Baere (1940: 171) meent dat tuin wellicht teruggaat op een vijftiende-eeuwse munt, waarop een omheining van takken stond afgebeeld, ter herinnering aan een tuin of versperring van doornhaag, waarmee graaf Willem vi van Holland in 1406, bij de belegering van het slot Hagestein bij Gorcum, zijn kamp liet beschutten. Zo zou deze uitroep vergeleken kunnen worden met een paar andere, waarin eveneens van oude munten sprake is, t.w. vier myten en Fransche blancken. → stuiver.

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Tuin bet. oorspr. heining, afsluiting, later het afgeslotene zelf: moestuin, bloemtuin; vgl. de Hollandsche tuin = omtuining, waarin de Ned. Maagd zit, en tuinkoning (de Hgd. naam voor winterkoninkje), daar hij in de haag nestelt. Het woord is verwant met het Keltische dunum = stad, Eng. town = stad, daar de oudste steden met een heg waren afgesloten; „mit hegge betyned”, heet het van een stad in een Angelsaks. kroniek van 547. Zie ook Gaard.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

tuin ‘gaard’ -> Frans tune ‘vlechtwerk van rijshout’; Berbice-Nederlands tun ‘moestuin, akker’; Skepi-Nederlands tun ‘gaard’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

tuin* gaard 0901-1000 [WPs]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

1078. De kap op den tuin hangen,

d.w.z. een beroep vaarwel zeggen; eig. gezegd van een monnik, die zijn kapmantel over den tuin (= omheining, haag, muur) van het klooster hangt en dit verlaatEene voorstelling hiervan is te vinden op de schilderij van Breughel (no. 61); vgl. omtuinen, Haarlemmer houttuinen, teertuinen (Amsterdam).. In de 16de eeuw treffen we de spreekwijze aan bij Plantijn: De cappe op den thuyn hanghen, pendre la chappe à la haye, iecter le froc aux orties, eiicere cucullam, apostatare, monachismum deserere, votifragum agere monachum; bij Anna Bijns, Refr. 56; 83 en 105; Tijdschrift XXI, 100: Wy willen de cappe opten tuyn gaen hanghen (anno 1524); Poirters, Mask. 101 kent ook de wiel (sluier) op den tuyn hanghen, dat natuurlijk oorspr. van eene non gezegd is; Pers. 822 a spreekt van den huyck op den tuyn hanghen. Varianten van deze spreekwijze zijn: zijn kap over de haag smijten of werpen; de kap op den tuin werpen (zie Ndl. Wdb. VII, 1415); het fri.: hy het syn brân oan 'e wân (zijn strijdzwaard aan den wand) hongen; het roer in de heg steken, de spade op den dijk steken; het anker achter de kat (paal op de kaai) werpen; het penseel in het spek steken, de schilderkunst vaarwel zeggen (Sewel, 635); de nal (naald) in 't spek steken (van een schoenmaker; Molema, 275 b en Draaijer, 38 b); de toga aan den kapstok hangen; Limb. de ploeg aan den wand hangen ('t Daghet XI, 95); de kap over de haag smijten (Volkskunde XIV, 144; Waasch Idiot. 270 a). Ook de Franschen zeggen: jeter le froc aux orties naast pendre l'épée au croc; bij Reuter, 128: sinen Preister an de irste beste Wide hängen; Wander II, 1739: er hat die Kutte an den Nagel gehängt; Dirksen I, 67: de nadel in 't spek steken; bl. 78: de rok an de nagel hangen; stadsfri. hij hangt den stok aan den muur, hij houdt op verkooper te zijn.

2296. Iemand om den tuin leiden,

vroeger ook iemand omleiden (lat. circumducere aliquemNdl. Wdb. X, 384.) of bij den neus omleiden (Pers, 1 b; 629 a; 796 a), d.i. iemand beetnemen, bij den neus hebben (zie no. 1619), onder den vlinder lee'n (De Bo, 1337). Tuin heeft hier nog de oorspr. bet. van omheining (vgl. no. 1078 en omtuinen, houttuinen, teertuinen), zoodat de uitdr. eig. wil zeggen iemand niet in den hof, maar er omheen leiden, een buitenwegje omleidenLichte Wigger, 16 r.; bij overdr. het ware niet mededeelen, bedriegen In de 17de eeuw o.a. bij Hooft, Brieven, 82; Ged. II, 107:

 Want die met schijn van deucht het vollick soeckt te paeijen
 Met schoon beloften loos, en om den tuin te leijen,
 Geniet een corte tijt tot dat het werd' verbreijt,

 De wanckelbare vrucht van zijn scherpsinnicheit.Zie verder Vondel, Virg. II, 22; Hooft, Ned. Hist. 249; Pers, 288 b; 533 a; 886 b; 892 a; 666 b: Iemand om den tuin en te gelyck van kant helpen; De Brune, Bank. I, 141: Hoe leyd-men malkander om den thuyn, zonder in den hof te brengen; Van Effen, Spect. IV, 209; XII, 61; Halma, 653; Sewel, 801; Ndl. Wdb. VIII, 1475; Kippev. I, 173; 372; De Arbeid, 17 April 1914, p. 5 k. 1; vgl. de synonieme uitdr. met iemand langs den muur loopen, voor den gek houden (V.d. Water, 110); iemand op het ijs leiden (Rutten, 99 en Tuerlinckx, 740); kaapsch-holl.: iemand om di bos loopNdl. Wdb. III, 641. en het hd. jemand hinters (unters, ums) Licht führen.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal