Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

ultra - (in zeer hoge mate, extreem)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

ultra- voorv. ‘in zeer hoge mate, extreem’
Nnl. Ultramarin, van overzee [1777; Woorden-schat], eene ultrarevolutionaare [1801; iWNT], ultra-royalisten [1821; iWNT], Ultra-Catholieke partij, de ultra-liberalen [beide 1830; iWNT], die ultra-voorzichtige taktiek [1869; iWNT], waarneming van het ultraviolette spectrum [1874; iWNT].
Internationaal voorvoegsel, gebaseerd op Latijn ultrā (bw.) ‘aan de andere zijde’, (vz.) ‘voorbij, meer dan’.
Latijn ultrā en ultrō ‘naar de andere zijde’ gaan terug op de stam *ultero- < *ol-tero-, een afleiding met comparatiefachtervoegsel van de o-trap van de wortel pie. *h2el- ‘ander’ (IEW 25-26) van → elders. Voor de hierbij behorende overtreffende trap ultimus ‘verst verwijderd, uiterst’, zie → ultiem.
De enige klassiek-Latijnse samenstelling met ultrā- is ultrā-mundānus ‘voorbij de wereld’. Pas in de moderne talen werden nieuwe woorden met ultra- gevormd. In ultramarijn ‘hemelsblauwe kleur(stof)’, met als oudste attestatie d' Ultermarine salen Des Hemels [ca. 1615; iWNT], en ontleend aan middeleeuws Latijn ultramarinus, heeft ultra- nog de ruimtelijke betekenis ‘aan de andere zijde (van)’; het woord betekent letterlijk ‘overzees’, wat verwijst naar de regio vanwaaruit ultramarijn oorspr. werd geïmporteerd, het Nabije- en Midden-Oosten. In de 19e eeuw werd het voorvoegsel ultra- in de betekenis ‘in zeer hoge mate’ veelvuldig gebruikt in West-Europese neologismen, aanvankelijk in het Frans met betrekking tot politieke stromingen (bijv. ultra-royaliste ‘fanatiek aanhanger van de monarchie’ en de tegenpool ultra-révolutionnaire), later ook in combinatie met andere woorden. In ultraviolet (licht) ‘voorbij het violet’, oftewel ‘(licht) waarvan de frequenties van het elektromagnetische spectrum net voorbij die van violet liggen’ komen beide betekenissen samen.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

ultra [verder dan, aan gene zijde van, zeer] {1574} < latijn ultra [aan de andere kant, naar de andere kant, verder dan, meer], eig. de bijw. gebruikte 6e nv. vr. van ulter [hij die zich aan de andere kant bevindt], waarvan de vergrotende trap ulterior en overtreffende trap ulterius wel zijn bewaard. De vorm ∗ulter is afgeleid van uls [aan de andere kant] (vgl. ultiem).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

ultra ‘zeer, boven, meer dan’ (Latijn ultra); ‘extremist’ (Frans ultra)
ultra- (Latijn ultra-)

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Ultra- (Lat.; = naar gene zijde, aan de andere zijde van, verder, meer dan). Eerste lid in samenstellingen met de betekenissen: 1. aan de andere zijde van; b.v. ultraviolet; 2. om een hogeren trap aan te geven; b.v. ultracentrifuge. Het tegenovergestelde van ultra is niet infra, maar citra of cis = aan deze zijde van.

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Ultra (Lat.): over iets heen, aan de andere zijde, over de grens; fig. overdreven; onovertrefbaar; bijv. Ultra-royalist = een overdreven koningsgezinde. Een Ultra onder de partij = een heethoofd. Non plus ultra = verder kan het niet; volmaakt.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

ultra bijwoord: verder dan, aan gene zijde van, zeer 1574 [WNT triomfant I] <Latijn

ultra extremist 1820 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut