Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

etter - (pus)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

etter 1 zn. ‘vocht dat zich bij ontstekingen afscheidt, pus’
Onl. eitir ‘gif’ [10e eeuw; W.Ps.]; mnl. etter ‘wondvocht’ [1240; Bern.], naast atter in Hollandse teksten [ca. 1460; MNW], zie ook → aterling.
Erfwoord, met korte e in plaats van klankwettig te verwachten ē, veroorzaakt door de verdubbeling van t voor r in de verbogen vormen (*ētre etc.), zoals ook in bijv.ladder.
Os. ēttar (mnd. etter); ohd. eitar (nhd. Eiter); ofri. atter; oe. āt(t)or (ne. atter ‘vergif’); on. eitr ‘vergif’ (nde. edder; nzw. etter ‘gif, etter’); < pgm. *aitra- ‘etter, gif’, een afleiding van *aita-, dat nog in het Duits bestaat als Eiße ‘etterbuil, zweer’.
Verwant met Latijn aemidus ‘gezwollen’ (< *aidm-), Grieks oĩdos ‘gezwel, zwelling’; Oudkerkslavisch jadŭ ‘vergif’ (Tsjechisch jed); bij de wortel pie. *h2eid- ‘zwellen’ (IEW 774), zie → oedeem.
etteren ww. ‘etter afscheiden’. Mnl. etteren [1351; MNHWS]. Afleiding van etter.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

etter1* [pus] {etter, atter 1201-1250} middelnederduits etter, oudsaksisch ettar, oudhoogduits eitar, oudfries at(t)er, oudengels āt(t)or (engels atter [vergif]), oudnoors eitr [vergif]; buiten het germ. grieks oidèma [zwelling] (vgl. oedeem), oudkerkslavisch jadŭ [vergif] → oot.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

etter znw. m., etter, mnd. etter, os. ettar, ohd. eitar, eittar (nhd. eiter), ofri. atter, ātter, ater, āter, oe. āttor, ator (ne. atter), on. eitr < germ. *aitra ‘etter, gif’, vgl. verder ohd. eiʒ ‘etterbuil, gezwel’ en nijsl. eitill ‘klier’ (on. alleen PN Eitill). — gr. oīdos, oīdma ‘gezwel’, oidáō ‘zwellen’, osl. jadro ‘zwellen, teelbal’, jadŭ (*oidos) ‘vergif’, arm. aitumn ‘gezwel’ (IEW 774).

In het nl. is de t voor r verdubbeld (vgl. ook ladder). — In het mnl. komt naast etter ook atter voor, eig. een fries-holl. vorm, die ook in aterling optreedt.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

etter znw., mnl. etter o. = ohd. eit(t)ar (nhd. eiter m.), os. ē̆ttar (mnd. nnd. etter), ofri. *ā̌t(t)er (deze fri.-holl. vocaal ook in mnl. atter en nog in de afl. aterling), ags. ât(t)or (eng. atter), on. eitr o., germ. *aitra- “etter, gif’. Voor de tt en ě van het ndl. woord vgl. ladder, vet. Evenals ohd. eiʒ m. “etterbuil, gezwel”, on. eitill m. “klier” wellicht van den idg. wortel oid- “zwellen” (zie erwt); volgens anderen moeten wij voor germ. ait-, obg. jadǔ “gif”, lett. idra “verrot merg van een boom” veeleer van een wortel oid- “verrotten” uitgaan; dit is minder wsch.: veeleer komen deze woorden evengoed als etter van oid- ”zwellen”. Voor de bet. van etter vgl. po. jadzić się, dial. jêdzić się “etteren” bij jad “gif van dieren en planten”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

etter m., Mnl. id. (verkort uit eeter door invloed van tr), Os. êttar, eitir, + Ohd. eitar (Mhd. en Nhd. eiter), Ags. áttor (Eng. atter), Ofri. atter, On. eitr (Zw. etter, De. edder), met -r-suffix van Germ. *ait-: Ohd. eiʒ, Mhd. id., Nhd. eisz) + Gr. oĩdos = gezwel, Osl. jadŭ = vergif (z. aterling).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2007), Zeeuws etymologisch woordenboek: de herkomst van de Zeeuwse woorden, Amsterdam

netter zn. m.: etter. Door metanalyse uit den etter. Ook Vlaams.

F. Debrabandere (2005), Oost-Vlaams en Zeeuws-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de Oost- en Zeeuws-Vlaamse woorden, Amsterdam

netter (G, ZV), zn. m.: etter. Door metanalyse voor etter. Ook Wvl.

F. Debrabandere (2002), West-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de West-Vlaamse woorden, Amsterdam

netter (B, K), zn. m.: etter. Door metanalyse uit etter.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

etter ‘naar persoon’ (Frans être)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

etter ‘pus’ -> Fries etter ‘pus’; Papiaments èter (ouder: etter) ‘pus’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

etter* pus 1240 [Bern.]

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

oid- ‘schwellen’, oidos ‘Geschwulst’; i-n-dro- ‘schwellend, stark’

Ai. índra- ‘stark’, auch GN ‘Indra-, urind. (mitanni) Indar = av. GN Indra-; ai. indriyám n. ‘Kraft, Vermögen’; vielleicht auch índu- m. ‘Tropfen’ (ursprüngl. ‘Sehwellung, Kugel’);
arm. ait (i-St.) ‘Wange’, aitnum ‘ich schwelle’ (*oid-nu-mi), aitumn ‘Geschwulst’;
gr. οἰδάω, οἰδέω ‘schwelle’, οἶδος n. ‘Geschwulst’, οἴδᾱξ ‘unreife Feige’, oἶδμα ‘Aufschwellung, Schwall des Meeres’, Οἰδί-πους ‘Schwellfuß’;
ahd. eiz, nhd. dial. Eis ‘Eiterbeule, Geschwür’, und als Bezeichnung von deren giftigem Inhalt ahd. eitar, ags. āt(t)or, aisl. eitr ‘Eiter’ (aisl. auch übertragen ‘Raserei, bitterer Sinn’, ostfries. eitel ‘zornig, rasend’); aisl. eitill m. ‘Einschluß in einem Stein’, norw. eitel ‘Drüse, Knorren am Baum, Knoten, Knospe’ (= mhd. eizel ‘kleines eiterndes Geschwür’); aisl. eista ‘Hode’ (*oid-s-to(n)-, von der Tiefstufe des es-St.: gr. οἶδος); vielleicht auch ags. āte, engl. oat ‘Hafer’; lett. idra ‘das faule Mark eines Baumes’; mit slav. *ĕ-, *ja- aus oi- wohl abg. -ědro, jadro (usw.) ‘sinus; velum, Segel’, poln. kaschub. auch ‘Netz’ (Grundbed. ‘Schwellung’);
aksl. jadъ ‘Gift’ (*oidos), slov. jàditi ‘ärgern’, serb. ijèditi ‘erzürnen’; lit. aidinti ‘reizen’ und aksl. isto, Pl. istesa ‘Hode, Niere’ aus schwundstufigem *id-s-to-, woneben*oid-s-to- (: aisl. eista) vielleicht in aruss. jestesě n. Du. ‘Hoden’, wenn damit *ěstesě gemeint ist; nasaliertes *ind-ro zu *ęd- (jęd-) in slav. *jędro, *jędrъ: aksl. jędro ‘schnell’ (aus ‘*stark’ = ‘*geschwollen’), serb. jédar ‘voll, kräftig, frisch, stark’ und r.-ksl. jadro ‘nucleus, testiculus’, russ. jadrovítyj ‘kernig, stark’, jádrica ‘Gersten-, Hafergrütze’, poln. jądro ‘Kern; Pl. Hoden’, jędrny ‘kernig, kräftig, rüstig’;
dazu die balt. FlN Indus, Indura, Indra, Indrajà und Indrica, auch die Innerste, NFl der Leine (Hildesheim), alt Indrista (wohl ven.-illyr.).

WP. I 166 f., Petersson Heteroklisie 83, 248, Güntert Weltkönig 13 f., Machek KZ. 64, 261 f., Pokorny Urillyrier 114, 127, Trautmann 2f., 108.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal