Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

gas - (stof zonder eigen vorm of volume)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

gas zn. ‘stof in luchtvormige toestand; gasvormige brandstof’
Vnnl. gas ‘nieuwe wetenschappelijke naam voor “stoom”, stof in luchtvormige toestand’ [1648; de Vries 1859].
Een wetenschappelijke woordschepping van de Vlaamse arts, filosoof en scheikundige Jan Baptista van Helmont (1579-1644). Het woord wordt gebruikt in zijn postuum verschenen werk Ortus Medicinae uit 1648; hij verklaart daarin zelf (WNT) dat hij het gebaseerd heeft op het Latijns/Griekse woord → chaos. Lange tijd is gedacht dat hij geest als basis had genomen, omdat hij gas ook beschouwde als element in het menselijk lichaam, of dat hij was uitgegaan van gisten, omdat dat een proces is waarbij gassen vrijkomen. De Zwitserse arts en alchemist Paracelsus (1493-1541), een groot inspirator van Van Helmont, gebruikte het woord chaos echter al voor ‘“stoom”, uitstroming’ etc.
Nhd. Gas ‘gas voor gasverlichting en de ballonvaart’ [1796; Pfeifer]; ne. gass ‘stof die in elk lichaam aanwezig is’ [1658; OED].
Van Helmont bedacht het woord gas om gassen aan te duiden die in de natuur voorkomen, zoals het gas dat uit een mijn of een moeras ontsnapt; voor die tijd gebruikte men → stoom ook voor wat nu ‘gas’ heet. Van Helmont kwam met de hypothese dat een vlam brandend gas is, een idee dat met argusogen werd bekeken, maar later toch aangenomen, o.a. door Newton. Gas had ook een meer filosofische betekenis, als element dat overal aanwezig is. Van Helmont bedacht ook het woord blas, dat niet is blijven bestaan; hij leidde dit af van het werkwoord blazen. Het blas (het lot, de destinatie) van de mens bestond uit één deel dat door de sterren wordt bepaald (is “ingeblazen”) en vastligt bij de geboorte, en een ander deel dat daarna vrij is om keuzes te maken.
In de meeste talen bleef het woord gas tot het einde van de 18e eeuw beperkt tot de wetenschap; het drong door in de algemene woordenschat toen het gaslicht ingang vond en de eerste ballonvaarten werden uitgevoerd.
In de Romaanse talen wordt gas/gaz ook gebruikt in de betekenis van koolzuurgas in mineraalwater en priklimonade, zoals Frans eau gazeuse naturelle ‘natuurlijk koolzuurhoudend water’, eau minérale non gazeuse ‘niet-koolzuurhoudend mineraalwater’, Italiaans aqua con/senza gaz ‘water met/zonder koolzuur’, zie → gazeus.
Lit.: D. van den Beukel (1993), De beïnvloeding van de Nederlandse woordenschat. Over woorden als gas, geheugensteuntje en gekte, onuitgegeven scriptie UvA; Grauls 1966a, 126; M. de Vries (1859), ‘Gas’, in: Taalgids 1, 261-265

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

gas1 [stof zonder eigen vorm of volume] {1660} het woord is bedacht door de Vlaming Jan Baptist van Helmont (1579-1644) en geïnspireerd op grieks chaos, dat sedert Paracelsus (1493-1541) gebruikt werd voor lucht (vgl. chaos).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

gas znw. o. is de naam die de Brusselse chemicus J. B. van Helmont (gest. 1644) aan de van de lucht onderscheiden gassoorten gaf; het is afgeleid van gr. cháos dat sedert Paracelsus 1538 voor ‘lucht’ gebruikt werd.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

gas znw. o. Internationaal woord, gemaakt door den Brusselschen scheikundige Van Helmont († 1644). Gr. khàos stond hem daarbij voor den geest.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

gas o., kunstmatig woord, door Van Helmont († l644) gevormd naar ’t Gr. kháos (z. gapen en geeuwen); ging in alle talen over.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

gaas (zn.) gas; Nuinederlands gas <1648> < Grieks chaos.

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

1gas s.nw.
Materie in 'n lugagtige toestand sonder 'n bepaalde vorm of volume.
Uit Ndl. gas (1660). Die woord gas kom wsk. uit chaos en is vir die eerste keer deur die Vlaamse alchemis J.B. van Helmont (1579 - 1644) gebruik om die destyds gebruiklike woorde gees of spiritus te vervang.

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

gas (het), (ook:) benzine. - Etym.: Vermoedelijk ontstaan als afk. van gasoline*. Er kan ook verband zijn met ‘gas geven’.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

gas II: vormlose stof teenoor vaste stof en vloeistof; intern. wd. deur J. B. van Helmont (1577-1644), Brusselse geneesh. en skeik., geskep, met byg. a. chaos (q.v.).

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

gas (van Grieks chaos)

P.G.J. van Sterkenburg (2001), Vloeken. Een cultuurbepaalde reactie op woede, irritatie en frustratie, 2e druk, Den Haag

gas. De ontluisterende twintigste-eeuwse verwensing aan het gas! is een verkorting van je kunt voor mij aan het gas ‘je kunt wat mij betreft zelfmoord plegen door het inademen van gas’. Die letterlijke betekenis is hier niet aan de orde. Wel de emotionele, en die duidt op woede in het kwadraat. Misschien is die emotie het best weer te geven met ‘barst, sterf’. Tijdens de voetbalwedstrijd Feyenoord - Willem ii op 21 december 1997 schreeuwde het publiek om zijn woede en ongenoegen te uiten tegen scheidsrechter Van Egmond kankerjood, hoerenjong, aan het gas! En een scholier uit Twente stuurde de volgende verwensing in: Hamas Hamas joden aan het gas! Met krijg de aids! is dit volgens onze zegslieden de ergste vervloeking of verwensing die iemand te beurt kan vallen. Hoogstwaarschijnlijk speelt hier de wrange herinnering aan de jodenvervolging een rol. Sportjournalist P. van Kralingen schrijft in nrc/h. (22-12-1997): “Iedere week worden in elk stadion de verschrikkelijkste dingen geroepen (...). Maar met verbaal geweld gaat het net als met lijfelijk geweld, het wordt alleen maar erger.”

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Gas (Gr. χάος (cháos) = lege ruimte, luchtruim, atmosfeer). Het woord gas werd uitgedacht door den Nederlandsen scheikundige van Helmont (1579—1644) en door hem van het genoemde Griekse woord afgeleid.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

gas ‘stof in luchtvormige toestand, waarvan de naam is gevormd door de Vlaming Jan Baptist van Helmont (1579-1644)’ -> Engels gas ‘stof in luchtvormige toestand; benzine; spiritus’; Duits Gas ‘stof in luchtvormige toestand’; Oost-Jiddisch gazn ‘gas; damp, lucht, uitwaseming’ <via Russisch>; Deens gas ‘stof in luchtvormige toestand; snelheid; kletspraat’; Noors gass ‘stof in luchtvormige toestand’; Frans gaz ‘stof in luchtvormige toestand’; Italiaans gas ‘stof in luchtvormige toestand’; Spaans gas ‘gas; benzine’; Portugees gás ‘oneindig samenpersbaar gas, waarvan het volume de inhoud van het vat aanneemt’ <via Frans>; Pools gaz ‘stof in luchtvormige toestand’; Kroatisch gas ‘stof in luchtvormige toestand’; Macedonisch gas ‘stof in luchtvormige toestand’; Servisch gas ‘stof in luchtvormige toestand’; Russisch gaz ‘stof in luchtvormige toestand; (Bargoens) gaspistool, spiritualiën’; Bulgaars gaz ‘stof in luchtvorminge toestand’; Oekraïens gaz ‘stof in luchtvormige toestand’ <via Russisch>; Wit-Russisch gaz ‘stof in luchtvormige toestand’ <via Russisch>; Azeri gaz ‘stof in luchtvormige toestand; snelheid’ <via Russisch>; Lets gāze ‘stof in luchtvormige toestand’; Hongaars gaz ‘stof in luchtvormige toestand’ <via Duits>; Grieks gkazi /gázi/ ‘stof in luchtvormige toestand’; Maltees gass ‘stof in luchtvormige toestand’ <via Italiaans>; Esperanto gaso ‘stof in luchtvormige toestand’ <via Duits>; Turks gaz ‘stof in luchtvormige toestand; (brandend) maagzuur’ <via Engels>; Koerdisch gaz ‘stof in luchtvormige toestand’ <via Frans>; Perzisch gâz ‘stof in luchtvormige toestand’ <via Frans>; Arabisch (MSA) ghāz ‘stof in luchtvormige toestand; petroleum, olie’ <via Engels>; Arabisch (Irakees) ghāz ‘stof in luchtvormige toestand’ <via Frans>; Arabisch (Egyptisch) ghāz ‘stof in luchtvormige toestand’ <via Frans>; Arabisch (Palestijns) ghāz, kāz ‘olie’ <via Engels>; Arabisch (Marokkaans) gaz ‘stof in luchtvormige toestand; kerosine’ <via Frans>; Noord-Sotho gase ‘stof in luchtvormige toestand’ (uit Afrikaans of Engels); Tswana gase ‘stof in luchtvormige toestand’ (uit Afrikaans of Engels); Zuid-Sotho gase ‘stof in luchtvormige toestand’ (uit Afrikaans of Engels); Indonesisch gas ‘stof in luchtvormige toestand; aerosol; symbool voor snelheidsopvoering in auto (gas geven)’; Atjehnees gaih ‘stof in luchtvormige toestand’; Jakartaans-Maleis gas ‘stof in luchtvormige toestand; scheet’; Javaans gas ‘natuurkundige stof; petroleum, gasoline’; Keiëes gas ‘stof in luchtvormige toestand’; Madoerees gas, ēggas ‘stof in luchtvormige toestand’; Makassaars gâs, gâsá ‘lichtgas, motorgas’; Menadonees gas ‘stof in luchtvormige toestand; gaspedaal’; Soendanees ĕnggas ‘stof in luchtvormige toestand’; Japans gasu ‘stof in luchtvormige toestand’; Chinees wasi ‘stof in luchtvormige toestand’ <via Japans>;? Koreaans kasŭ ‘stof in luchtvormige toestand’ <via Japans>; Sranantongo gas ‘stof in luchtvormige toestand’ (uit Nederlands of Engels); Saramakkaans gási ‘(gas)oven’; Surinaams-Javaans gas ‘stof in luchtvormige toestand’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

gas stof in luchtvormige toestand 1648 [Toll.]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal