Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

karwei - (werk)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

karwei zn. ‘taak, te verrichten arbeid’
Mnl. corweide ‘herendienst’ in ende wouters late souden sijn vri van beeden ende van allen coerweiden die comen van serbertouds haluen ‘en de horigen van Wouter vrijgesteld zouden zijn van belastingen en van alle arbeid voor de heer Bertoud’ [1271-72; CG I, 210], bede, settinghe, ghescot, corweie, ende dienst ‘belastingen en herendiensten’ [1294; CG I, 1989], servitia que vulgariter corveye vocantur ‘een dienst die men in de volkstaal corveye noemt’ [1296; Stall. II], later met r-metathese ook croweyen (mv.) [1476; MNW]; nnl. karwey “Dit woord is zeer in gebruik by onze handwerkslieden en byzonderlyk metselaers en timmerlieden, om te beteekenen een buitengewoon werk, en voornaemelyk een buitenkansjen dat aen de knechts gegeeven wordt op ongewoone uuren tusschen de schoftyden in, of op andere tyden wanneer zy voor hunne baezen niet te werken hebben” [1761; WNT].
Ontleend via Frans corvée ‘herendienst’ [1170-74; TLF] aan middeleeuws Latijn corveda ‘id.’, een van de vele nevenvormen van een woord met de oorspr. vorm corrogata [861; Rey], verkort uit corrogata opera ‘vereist werk’. Corrogata is het verl.deelw. van Latijn corrogāre ‘oproepen, uitnodigen’, gevormd uit → com- ‘bijeen-, samen-’ en rogāre ‘vragen’, verwant met → recht 1 ‘niet gebogen’; voor opera zie → opera. De d in mnl. corweide, die tot in de 16e eeuw in de meerderheid van de attestaties aanwezig is, moet wrsch. toegeschreven worden aan hypercorrectie, maar het is niet uitgesloten dat de middeleeuws-Latijnse vorm corveda nog een rol heeft gespeeld. Nnl. karwei vertoont de overgang o > a in een lettergreep voor de klemtoon, die vaker voorkomt in leenwoorden, zie bijv.bazuin en → kantoor.
De oorspr. betekenis ‘herendienst, verplichte arbeid van een pachter voor de landeigenaar’ verdween samen met het middeleeuwse leenstelsel. Onder handwerkslieden (zie het citaat uit 1761) en later in het algemeen kreeg het woord de huidige betekenis ‘bepaalde taak’. Frans corvée werd in de 19e eeuw opnieuw door het Nederlands ontleend als → corvee.
Lit.: J. Jud (1922), ‘Zur Geschichte zweier französischer Rechtsausdrücke’ in: Archiv für das Studium der neueren Sprachen und Literaturen 146, 295

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

karwei1 [werk] {cor(re)weide, cor(re)weye [herendienst] 1271-1272} < frans corvée < middeleeuws latijn corvata, corvada, van corrogata (opera) [werk op verzoek, bij oproep; verplicht werk, herendienst], van latijn corrogare (verl. deelw. corrogatus) [verzamelen (door te vragen); uitnodigen, oproepen (me. lat.: oproepen voor de herendienst)], van con [samen] + rogare [vragen] → corvee.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

karwei 1 znw. v. ‘arbeid’, mnl. corweide, correweide, corweye ‘herendienst’ < fra. corvée ‘herendienst’ < mlat. *corrogāta, afl. van lat. corrogāre ‘samenroepen’. — Voor de overgang o > a vgl. kantoor, kardeel). — Een latere ontl. is nnl. corvee.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

karwei I (arbeid) (de en het); mnl. corweye, gew. corweide v. “heerendienst”. Uit fr. corvée “id.” (uit lat. *corrogâta afgeleid). Voor o > a vgl. kardeel. Een jonge ontl. is ndl. corvee. Zie karwij. Uit ’t Ndl., ndd. dial. karwei, -ai.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

karwei 1 v. (werk), Mnl. carweie, uit Fr. corvée, van Mlat. corvadam (-a), afgel. van 't v.d. van Lat. corrogare = oproepen, gev. met cum (z. ge-) en rogare = vragen.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

krawei 1, zn.: kleine klus, karwei. Vlaams karwei(e,) kerweie, kreweie, krawei ‘karwei, lastig werk; klus; reparatie buiten het atelier’. Mnl. corweide, corweye ‘herendienst’, Vnnl. craweye oft een zake die men om niet doet ‘une courvee’ (Lambrecht); koreye, kraeyweye ‘karwei’ (Kiliaan); 1796 aengaende den tombeau seght dat frans saije dien in crawijen ghemaeckt heeft, Gent (LC). Met verdofte vocaal in kerweie en metathesis in krawei/kreweie < Fr. corvée < Mlat. corvata, corvada < Lat. corrogata (opera) ‘verzocht werk, verplicht werk’ < ww. corrogare ‘uitnodigen, oproepen’. Ww. kraweien, kreveien ‘klusjes uitvoeren, klussen, opgelegd werk uitvoeren, zwoegen, hard werken’.

F. Debrabandere (2005), Oost-Vlaams en Zeeuws-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de Oost- en Zeeuws-Vlaamse woorden, Amsterdam

karlevei, kerlevei, kirlevei (G), karlavei (ZO), zn. m.: kruiwagen. Bij De Bo karlewei. 1667 calaveijwaeghenghien, carlaevij waeghentien, Gent (LC). Met l-epenthesis uit karwei (zie i.v.). De kruiwagen werd nl. vooral gebruikt om stenen en aarde te vervoeren. Nu had karweien in het Waasland ook de bet. 'aarde en stenen vervoeren, bij het aanleggen werden de aangelanden verplicht een aantal karren steen en aarde naar de weg te voeren'. Dit is een oude herendienst en het woord karwei, Mnl. corweide, Fr. corvée betekende oorspronkelijk 'opgelegd werk, herendienst'. LC interpreteert trouwens 1667 calaveijwaeghenghien als 'karweiwagentje'.

karwei(e) 1, kerweie, kreweie (G), krawei (B, E, L), zn. v.: karwei, lastig werk; klus; reparatie buiten het atelier. Mnl. corweide, corweye 'herendienst', Vnnl. craweye oft een zake die men om niet doet 'une courvee' (Lambrecht). 1796 aengaende den tombeau seght dat frans saije dien in crawijen ghemaeckt heeft, Gent (LC). Met verdofte vocaal in kerweie en metathesis in krawei/kreweie < Fr. corvée < Mlat. corvata, corvada < Lat. corrogata (opera) 'verzocht werk, verplicht werk' < ww. corrogare 'uitnodigen, oproepen'. Ww. karweien (W, ZV) 'opgelegd werk uitvoeren, zwoegen, klussen'. Zie ook karlevei.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

karwei (Frans corvée)

C.H.Ph. Meijer (1919), Woorden en uitdrukkingen verklaard door Dr. C. H. Ph. Meijer, Amsterdam

Karwei, werk, dikwijls = moeilijk, onaangenaam werk, mnl. corweie, uit fra. corvee, vroeger heerendienst, uit mlat. corvada, een afleiding van lat. corrogare, oproepen. Dit woord niet te verwarren met karwij.

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Karwei, van ’t Fr. corvée = heerendienst, Lat. corvada, eig. „oproeping” (n.1. tot den dienst).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

karwei ‘werk’ -> Duits dialect Karwei, Karwäi, Kawae ‘stuk werk; aangename bezigheid; spektakel’; Zuid-Afrikaans-Engels kurvey ‘goederen vervoeren in een ossenwagen’ <via Afrikaans>.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

karwei werk 1271-1272 [CG I Mechelen] <Frans

M. De Coster (1999), Woordenboek van Neologismen: 25 jaar taalaanwinsten, Amsterdam

karwei: het — afmaken, zijn taak tot een goed einde brengen; zijn opdracht vervullen. Een cliché uit de politieke wereld. Populair sinds 1986, toen het CDA de verkiezingen inging met de leus ‘Laat Lubbers zijn karwei afmaken’. Deze slogan werd bedacht door reclameman Paul Steenhuisen en is geïnspireerd op het Amerikaanse ‘let Reagan finish his job’.

Morgen beslissen de 10,5 miljoen kiesgerechtigde Australiërs of hij zijn karwei mag afmaken. (NRC Handelsblad, 10/07/87)
Aron Winter denkt net als collega bij Ajax Bergkamp dat ‘nu Cruijff er niet is Michels en Advocaat het karwei moeten afmaken. (Nieuwe Revu, 30/01/92)
Kok moest, zonder Den Uyl nu, campagne gaan voeren tegen de onoverwinnelijk geachte Lubbers, die Nederland duidelijk maakte ‘zijn karwei’ te willen afmaken. (HP/De Tijd, 20/12/96)
En op goed Amerikaanse wijze heet het karwei geklaard nu er tussen president en congres overeenstemming is bereikt over een meerjarenbegroting die in het jaar 2002 zonder tekort uitkomt. (HP/De Tijd, 23/05/97)
Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal