Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

komst - (het komen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

komen ww. ‘een plaats bereiken’
Onl. kuman ‘komen’ in te thi alla fleisc cuman sal ‘tot U komt al wat leeft’, ic quam an diopi seuues ‘ik kwam in de diepte van de zee’ [beide 10e eeuw; W.Ps.]; mnl. comen [1240; Bern.].
Os. kuman; ohd. queman, koman; oe. cuman; ofri. kuma, koma (nfri. komme); on. koma; got. qiman; < pgm. *kweman ‘komen’. De combinatie kwe- levert regelmatig ko- op in de afzonderlijke Germaanse dialecten, zoals in onl. quena ‘vrouw’, mnl. kone ‘vrouw’, ook on. kona ‘vrouw’ (maar genitief mv. kvenna).
Verwant met: Latijn venire; Grieks baínein, Sanskrit gam- (aorist); Avestisch gam (aorist); Litouws gim̃ti; Armeens ekn; Albanees n-gan; Tochaars A käm-, Tochaars B kam-; alle ‘komen, gaan e.d.’, bij de wortel pie. *gwem- ‘komen’ (LIV 209).
komst zn. ‘het komen’. Onl. cuomst ‘komst’ [ca. 1100; Will.]; mnl. comst ‘het komen’ [1236; VMNW]. Afleiding van komen met het achtervoegsel pgm. *-ti-. De -s- is hier wrsch. een overgangsklank; in andere talen verschijnt als overgangsklank soms -f-, bijv. Duits Kunft ‘komst’. Zie ook → bronst. ♦ bekomen ww. ‘uitwerking op iemand hebben’. Onl. bikuman ‘tegemoetkomen’ in unse herro ímo thar bequam ‘kwam onze Heer hem daar tegemoet’ [1151-1200; Reimbibel]; mnl. becomen ‘bevallen, behagen’ in die sparen die uon bequamen ‘de balken die hun (het meest) bevielen’ [1220-40; VMNW], ‘uitwerking op iemand hebben’ in de wortele alle, si di wale bekomen ‘alle wortels, zij hebben een goede uitwerking op je’ [1253; VMNW]. Afleiding van komen met het voorvoegsel → be-. ♦ bekomst zn. ‘zoveel als iemand verlangt’. Mnl. eerst met ander achtervoegsel becomte ‘behagen, genoegen’ [14e eeuw; MNW]; vnnl. bekomte, bekomste [1607; Kil.]. Afgeleid van bekomen met hetzelfde abstracta-vormende achtervoegsel als in bijv.begeerte en → beroerte. Onder invloed van het zn. mnl. comst(e) ‘komst’ is de vorm met -s- opgekomen, die de oudere vorm verdrongen heeft.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

komst znw. v., mnl. comst, comste v., mnd. kumpst, komst, mhd. (beiers) kunst. — Naast dit met het suffix -sti gevormde woord, staat een formatie met -ti in ohd. mhd. kumft, kunft, ‘komst’, got. gaqumþs ‘samenkomst’. — Beide zijn afleiding van komen.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

komst znw., mnl. comst, comste v. = mhd. (bei.) kunst v., mnd. kumpst, komst v. “komst”. De verhouding tot ohd. chunft v. “aankomst, toekomst” (nhd. kunft) is niet geheel klaar; vgl. hd. vernunft: opperdu. vernunst, brunft: brunst enz. In ieder geval zullen wij in het ndl.-ndd. woord op -st wel een (misschien jonge) formatie met formans -s-ti- (vgl. gunst) moeten zien. Het Got. heeft ga-qumþs v. “samenkomst”. Een ander verbaalabstractum is got. qums, ohd. -chumi, os. kumi, ofri. -keme, ags. cyme m. Het abstractum op ti- is reeds idg.: vgl. gr. básis ”schrede”, oi. gáti- “het gaan”, lat. -venti-o. Zie verder komen.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

komst. Mnl. becomte ‘bekomst’ is een jonge afl. met -te en geeft niet het recht een ouder mnl. *bekomt(d) te vermoeden, dat hetzelfde suffix zou hebben als got. gaqumþs (vgl. geboorte). Zie verder bekomst.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

komst v., Mnl. comst + Ohd. kumft (Mhd. kunft, Nhd. id.), Go. -qumþ-: tusschen m en þ heeft zich een f ontwikkeld: werd Hgd. ft en Ndl. st (z. halster).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

komst ‘het komen’ -> Negerhollands (die) kom ‘wat komt, toekomst’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

komst* het komen 1236 [VMNW]

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

gā-, gem- ‘gehen, kommen; zur Welt kommen, geboren werden’, gm̥-ti-s f., gem-tu-s m. ‘Gang, Schritt’, Verbaladjektiv gm̥-to-s

Ai. jí-gā-ti ‘geht’ (= gr. *βίβησι, vgl. lak. 3. Sg. βίβαντι, hom. Partiz. βιβά̄ς ‘mit großen Schritten einhergehend’, dazu auch hom. βιβάσθων), Aor. á-gā-m ‘ich kam hin, ging weg’ (av. Injunkt. gāt̰ ‘er wird hinkommen’) = arm. kam ‘stehe’, gr. ἔβην, dor. ἔβᾱν ‘ich machte mich auf, ging’;
ai. gā́tram ‘Glied, Körper’; gātú-ḥ ‘Gang, Weg, Raum, Ort’, av. gātu-š ‘Ort, Liegerstatt, Sessel, Thron’, apers. gāθu ds.; ai. ví-gāman- n. ‘Schritt’ (pr̥thú-pra-gāman- ‘weiterschreitend’; vgl. gāmin- ‘gehend’, Weiterbildung eines o-St. gāma-ḥ), av. gā-man- n. ‘Schritt’, ai. gāya-m ‘Schritt’ in uru-gāyá- ‘weiterschreitend, weit’ (vom Weg), av. gāya- (Akk. gāim) ‘Schritt’ (mit Formans -ya-);
arm. kam ‘stehe’ ( : gr. ἔβην);
gr. *βίβησι, βιβά̄ς, ἔβην s. oben; βηταρμός ‘Tanz’, βητάρμων ‘Tänzer’ (aus *βᾱτος oder *βᾱτᾱ ‘das Fußaufsetzen’ + ἄρμα ‘Gefüge’); ἀμφισβητέω, ion. ἀμφισβᾱτέω ‘streite’ (‘nach zwei Seiten auseinandergehend’), βῆμα n. ‘Schritt’ ablautend βωμός m. ‘Tritt, Stufe, Gestell, Altar’; Infinitiv βήμεναι; βηλός m. ‘Türschwelle’; βέβηλος, dor. βέβᾱλος, kyren. βάβᾱλος ‘betretbar, ungeweiht’ (Gegensatz von ἄβατος ‘unvergänglich, heilig’); tiefstufig βέβαιος ‘sicher’ (*gut gangbar); βάδην Adv. ‘im Schritt’; βάδος m. ‘Weg’, βαθμός m. ‘Stufe, Schwelle, Schritt’, βάθρον ‘Grundlage’, ἐμβάτης ‘Männerschuh’;
alb. ngā ‘ich laufe’ (*ga-ni̯ō);
lit. dial. góti ‘gehen’; lett. gāju (Prät. zu iêt) ‘ich ging’ (setzt ein Präs. *gāi̯ō voraus, dessen j präsensbildend sein wird), davon weiter gâjums ‘Gang, Reihe’; gàita ‘Gang’ (mit analogischem ai, Endzelin Lett. Gr. S. 678); gātis Pl. ‘Fluglöcher der Bienen’; lit. próga ‘Gelegenheit, Frist’ (Präfix *prō̆ + ); lit. gãtvė ‘Straße, Viehtrift’, lett. gatva ‘Weg, Durchgang’ sind germ. Lw.
Vielleicht hierher auch die kelt. Worte für ‘sterben’ (als ‘fortgehen’, ἐκ βροτῶν βῆναι), wie air. baĩd ‘stirbt’ (*bā-a-ti aus *gā-), at-bath ‘starb’ (*-gǝ-t . .), bath ‘Tod’ = cymr. bad ‘Pest’, bret. bad ‘Betäubung’, corn. bad-us ‘wahnsinnig’; air. bās ‘Tod’ ist nach gnās ‘Gewohnheit’ usw. gebildet. Trotz Thurneysen Gr. §§ 547, 728 ist ein Stamm bā̆s- nicht nachzuweisen; s. richtiger Pedersen Litteris 2. 89 f.
2. gem-:
Unthematisch *(e)-gem-t (> *e-gen-t), -gm̥-té, -gm-ent im ai. Aor. ágan, gan (g für j nach Formen mit ursprünglichem *gm̥-, *gm-; 1. Sg. ágamam), ágata (*gm̥-), ágman, ágmata; gthav. 3. Sg. Inj. uz-ǰǝ̄n, 3. Pl. gǝmǝn;
arm. 3. Sg. ekn ‘er kam’ (= ai. ágan); über die noch unklare 1. Sg. eki, 3. Pl. ekin siehe Meillet Esquisse 134 f.;
gr. βάτην 3. Du., ὑπέρβᾰσαν 3. Pl. wohl zur Wurzelf. *gā-;
Konj. *gemeti in ai. gám-at, -anti, gthav. ǰamaiti, ǰimaiti; Opt. gm̥-i̯ēt in ai. gamyāt, av. ǰamyāt̰, ap. ǰamjāh (ǰ für g aus Formen mit hochstufigem idg. *gem-); ags. cyme s. unten;
thematisch: hochstufig ai. gámati, av. ǰamaiti ‘geht’ (ai. gamáyati ‘läßt kommen, führt herbei’, av. ǰāmayeiti ‘bringt zum Weichen’), tiefstufig ai. (Opt. Aor.) gamḗt, gamḗma, gamemahi, wohl auch Aor. ágamat; Perf. ja-gā́ma ‘ich ging’ (vgl. got. 1. Pl. qemum); av. frā-ɣmat̰ (gthav.-gǝmat̰) ‘er kam hinzu’, apers. a-gmatā;
osk. kúmbened ‘convenit’, cebnust (aus *ce-benust) ‘(huc) vēnerit’, umbr. benust, benurent ‘venerit, -int’; lat. Konj. advenam (über n für m s. unten; vielleicht mit analogischem -en- nach den Formen wie lat. veniō, ventum, vēnī);
got. qiman (Prät. qam, 1. Pl. qemum: ai. 1. Sg. Perf. ja-gāma), ahd. queman und (tiefstufig?) coman = ags. cuman, anord. kōma ‘kommen’; ags. Konj. Präter. (alter Optat.) cyme (*gem-ī-t);
toch. A käm-, kum-, В käm-, kam-, śem ‘kommen’.
i̯o-Präsens *gm-i̯ṓ in gr. βαίνω ‘gehe’ (Fut. βήσομαι usw.), lat. veniō ‘komme’ mit sehr altem Wandel von -mi̯- zu -ni̯-; nach Schwyzer Gr. Gr. I 309 könnte das n auch von Formen wie av. ǰantu (*gem-tu-), arm. ekn (*e-gem-t) bezogen sein; zu vēnimus stimmt got. qemum;
sk̑o-Präsens *gm̥-skṓ: ai. gácchati, av. jasaiti ‘er geht’, gr. βάσκε ‘geh! komm!’ toch. A kumnäš ‘er kommt’, Med. kumnästär, В känmasträ.
Verbaladjektiv: ai. gatá-ḥ ‘gegangen’, av. gata- ds., gr. βατός ‘gangbar’ (*gm̥-to-s), lat. in-ventus.
Andere Nominalbildungen:
ai. gáti-ḥ f. ‘Gang’, av. aiwi-gati- ‘das Herbeikommen = Eintreten, Beginnen’, gr. βάσις f. ‘Schritt; Grundlage’ (*gm̥-ti-s), lat. con-venti-ō ‘Zusammenkunft’, got. gaqumþs ‘Zusammenkunft’ (*-gm̥-tis), anord. samkund f. ds., ahd. cumft, nhd. Ankunft; ai. gántu-ḥ m. ‘Gang, Weg’, lat. adventus, -ūs ‘Ankunft’; got. qums ‘Ankunft’ (*gem-is), ags. cyme, ahd. cumi; ai. gamya- ‘wohin man gehen kann oder soll’, osk. kúmbennieís Gen. ‘conventūs’; ahd. biquāmi ‘bequem’ (vgl. ‘bekömmlich’), ags. gecwēme ‘angenehm, passend’, anord. kvǣmr ‘zum Kommen berechtigt oder imstande’; kvāma f. ‘Kommen, Besuch’, kōma ds.;
toch. A kum-, AB kam-, A käm-, В śem- ‘kommen’, A kumnǝṣ, Med. kumnǝṣtǝr ‘kommt’, A kakmu, В kekamu ‘gekommen’.
Mit einer Bed.-Entwicklung ‘(zur Welt) kommen’ = ‘geboren werden’:
av. ni-ǰāmayeinti ‘sie bringen zum Gebären’ (*ni-ǰāma- ‘Geburt’);
gr. ἐ-βάθη· ἐγεννέθη Hes.;
alban. pre-gjim ‘Gastmahl bei der Erstgeburt’;
lit. gemù, gim̃ti ‘geboren werden’ = lett. dzemu, dzìmt ds., lit. gìmstu (zum Akzent siehe Schulze KZ. 45, 230) = lett. dzìmstu ds., lit. giminė̃ ‘Familie’, gỹmis ‘Geburt’, gãmas ‘Angeborenes’, Kausat. gamìnti ‘Kinder erzeugen, Vieh züchten’, lett. dzìmts ‘angeboren, erbgehörig, leibeigen’, dzìmša ‘Geburt’ = apr. gimsenin Akk. Sg. ‘Geburt’, apr. gemton ‘gebären’, gemmons Partiz. Perf. ‘geboren’.

WP. I 675 ff., Meillet Esquisse2 134 f., Schwyzer Gr. Gr. I 309, 689, 7423, 7072, Trautmann 76, Pedersen Toch. 170 ff., 221, 234.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal