Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

liederlijk - (losbandig, lichtzinnig)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

liederlijk bn. ‘losbandig, lichtzinnig’
Nnl. zulken liederlyken lust en trek [1709; WNT], zyn liederlyk leven [1785; WNT].
Ontleend aan Duits liederlich ‘lichtzinnig’ [ca. 1330; Gärtner], verdere etymologie onduidelijk. Wrsch. afgeleid van Proto-Germaans *liuþrja-, waarvan in het Duits verder geen sporen zijn achtergebleven, maar dat wel heeft geleid tot Oudengels lȳðre ‘boosaardig’ (Nieuwengels vero. lither).
De regelmatige ontwikkeling van pgm. *-iu- levert West-Germaans *-ū- en met umlaut nhd. -ü-; de -ie- verklaart men wel door ontronding of door volksetymologie. West-Germaans *lūþr-ja- zou een afleiding kunnen zijn van *lūþra- ‘lap, vod, lomp’, waarvoor zie → luier.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

liederlijk [losbandig] {1709} vermoedelijk < hoogduits liederlich, van dezelfde stam als lodderen, vgl. middelnederlands lodderlijc [wulps, dartel].

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

Liederlijk

Dat liederlijk niets met lied te maken heeft is uit de betekenis wel duidelijk. Men verstaat er immers onder: losbandig, zedeloos, ontuchtig. Het woord komt pas in de 18e eeuw voor en is wellicht uit het Duits overgenomen waar liederlich toen al oud was. De oudste betekenis in het Nederlands is: geweldig. Die komt alleen nog voor in de zegswijze: zich liederlijk vervelen. Dan gebruikt men het woord ook voor: slordig, onverzorgd. Bilderdijk noemt het rijm klein–zijn een liederlijk rijm (omdat volgens hem ei niet op ij mag rijmen). Voor de verklaring van het woord gaat men uit van het Oudhoogduitse liodar dat oorspronkelijk betekende: vrolijk, lustig, dan: zorgeloos, lichtvaardig en zo de betekenis: lichtzinnig kreeg met de nadruk op het seksuele, dus vooral: wulps, ontuchtig.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

liederlijk bnw., sedert de 18de eeuw < nhd. liederlich, vgl. oe. līeðre ‘nietsnut, slecht’ en daarnaast ohd. lotar ‘lichtvaardig, wuft’. — Zie verder: lodder en luier.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

liederlijk bnw., nog niet bij Kil. Wsch. evenals de., zw. liderlig uit het Du. ontleend. Mhd. liederlich “licht, fijn, gering, lichtvaardig” (nhd. liederlich), ags. lŷðre, lŷðerlîc “gemeen, slecht”, waarmee lodder ablautet, wordt wel met gr. lússa “razernij”, obg. ljutŭ “wreed, vreeselijk” (vgl. lied) gecombineerd. Deze etymologie is mogelijk, hoewel voor de germ. woorden een grondbet. “licht, ijl” meer voor de hand zou liggen. Ook kan obg. ljutŭ een ontl. uit germ. *leuta- (vgl. bij leuteren) zijn. De combinatie van germ. leuþ-, idg. leu-t- met de bij lieden behandelde idg. basis (e)leudh- is, aangezien de bet.-gelijkheid niet frappant is, te gevaarlijk. Mogelijk is verwantschap met russ. lytáť “rondzwerven” of met slodderen, desnoods met beide tegelijk. De combinatie met ark. leuton, als tegenw. deelw. leútōn opgevat (“uit lichtzinnige achteloosheid”), is al te hypothetisch.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

liederlijk. Sedert de 18e eeuw.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

liederlijk bijv., + Mhd. liederlîch (Nhd. id.), Ags. lýđerlíc: van denz. wortel als lodder.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

liederlik: morsig, slordig, vuil (ook fig.); Ndl. liederlijk (sedert 18e eeu) ontln. aan Hd. liederlich, misk. verderop verb. m. Gr. (e)leutheros, “vry”, maar onseker (vgl. Scho TWK/NR 7, 2, p. 12).

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

liederlijk (Duits liederlich)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

liederlijk ‘losbandig’ -> Negerhollands liederlik, liderlig ‘losbandig’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

liederlijk losbandig 1709 [WNT] <Duits

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

(s)leu- ‘schlaff herabhängend, schlaff’, bes. mit Erweiterungen; außerhalb des Germ. nur spärlich nachweisbar, in diesem aber sehr reich entfaltet

Unerweitert vielleicht in: got. slawan ‘schweigen’ (*slawēn ‘*matt sein’ von einem Adj. *slawa-?);
mit m-Suffix: norw. slum ‘schlaff, dünn (von Grashalmen)’, sluma ‘schlaff und schleppend gehen’, dän. älter slum ‘Schlummer’, ags. slūma m. ‘Schlummer’, spät mhd. (md.) slumen, slummern, schlummern’; norw. sløyma ‘schnell zu langem, weichen Stroh wachsen’;
mit n-Suffix: alem. schlūne ‘schlummern’, mhd. slūn ‘Faulenzer’;
mit r-Suffix: norw. slūre ‘träger Mensch’, slūren ‘matt, schläfrig’, slora, slura ‘lose hangen, schleppen’, mhd. slūr m. ‘Umherschlendern; Faulpelz’, mnd. sluren ‘schlottern, schlenkern, träge sein’; ndl. (abl.) sleuren ds., sloor ‘liederliche Person’; mhd. slier (*sleura-) m. n. ‘Schlamm, Lehm’ (nhd. dial. Schlier ds., Schliere ‘schleimige Masse’, tirol. schlieren ‘gleiten, schlüpfen’), engl. slear, sleer ‘schmieren’, slur ‘Schlamm’, Verb. ‘schmieren, gleiten’.
(s)leug-:
Nd. slūk ‘schlaff’, ndl. sluik ‘mager, hager, glatt’, engl. slouch ‘den Kopf hängen, träge und nachlässig gehen’; aisl. slokinn ‘erloschen’, slokna ‘erlöschen, sterben’; sløkkva ‘löschen, töten’; norw. sloka ‘faul sein’, nd. slokeren ‘schlaff sein, schlottern’, mit kk: slukkern ds. (nhd. Schlucker), slukk ‘traurig’, slokk ‘schlaff, schwach’, norw. slauk ‘schlaffer Mensch’, slauka ‘sich schleppen’, ags. slēac ‘schlaff’; ohne s-: aisl. loka ‘schlaff herabhangen lassen’, norw. lukr, lugr ‘lose, schlotternd’; daneben mit expressiver Media geminata norw. schwed. slugga ‘schwerfällig gehen’ (engl. slug, slug-gish ‘schläfrig, träge’ ist skand. Lw.), mnd. luggich ds.;vermutlich lit. slúgstu, slúgau, slúgti ‘abnehmen, kleiner werden’.
(s)leut-:
Mir. lott (lōt?) ‘Hure’ scheint germ. Lw.; vgl. unten aisl. lodda, dazu lydda ‘faules Weib’;
ags. līedre ‘nichtsnutzig, schlecht, elend’, mhd. liederlich ‘leicht und zierlich, geringfügig, leichtfertig’, nhd. liederlich (*liuþri-); ahd. lotar, mhd. loter, lotter ‘locker, leichtfertig’ (nhd. Lotterbube), auch ‘träge’ (nhd. Lotterbank), ags. loddere ‘Bettler’, aschwed. lyddare f. ‘untaugliche Person’, aisl. lodda f. ‘Frau’; hierher mit der Bed. ‘lose hängendes Tuch, Fetzen’ vielleicht ahd. lūthara, lūdara ‘Windel, Wiege’, as. lūthara ‘Kinderwindel’; mit ŭ ahd. lodera ds., as. lodara ‘Fetzen’ und ahd. ludo, lodo ‘grobes Wollenzeug, Überwurf daraus’, nhd. Loden, as. lotho, ags. loþa m. ‘Mantel’, aisl. loði ‘Lodenmantel’ (in der Bed. von loðenn, oben S. 685, beeinflußt);
serb. lȗtȁm, lútati ‘schlendern’, ablaut. russ. lytátь ‘sich herumtreiben, umherschlenzen’; vermutlich auch аčесh. lútový ‘hinfällig, gebrechlich; eitel’, lett. lutêt, lutinât ‘verzärteln’;
Mit s-: got. af-slauþjan ‘in Bestürzung versetzen’ (wenn *‘schlaff, kraftlos machen’, von einem Adj. *slauþa-), af-slauþnan ‘in Bestürzung geraten’; aisl. sloðra ‘sich vorwärts schleppen’, slyðra ‘Faser’, mhd. slot(t)ern, sloten ‘wackeln, zittern’, nhd. schlottern, ndl. slodderen ds., slodder ‘liederliche Person’; mhd. slūdern ‘schlenkern, schleudern’, slūder ‘Schleuder’, slūderer ‘wer übereilt und liederlich arbeitet’, slū(de)r-affe ‘Müßiggänger’ (Schlaraffe), bair. schlaudern auch ‘lose hin und her fahren’;
isl. slydda ‘Schnee und Regen durcheinander’, sludda ‘Klumpen Speichel oder Nasenschleim’, engl. dial. slud ‘Schlamm’, süddt. schludern ‘schneien und regnen zugleich’, mhd. slate ‘Schlamm, Tauwetter’, nhd. dial. schlott, schlutt ds.; ablaut. mhd. slōte ‘Schlamm, Lehm’;
mit germ. t-: afries. slāt, mnd. slōt m. ‘Wassergraben, Pfütze, Sumpf’, engl. sleet (ags.*slīete), ‘Schloßen, Graupeln’, nd. slöten ‘Hagel’, mhd. slōz, slōze, nhd. Schloße, norw. slutr ‘Regen und Schnee durcheinander’, aisl. slota ‘herabhängen’, schwed. dial. ‘faul sein’, mit gedehnter Tiefstufe aisl. slūta ‘herabhängen, hangen, lässig sein’, nhd. dial. schlossen ‘schlaff werden, tauen’ (schlotzen ‘mit Schmutz zu tun haben, nachlässig sein’ mit -tt-).

WP. II 708 ff., Wissmann Nomina postverb. 84, Vasmer 2, 76.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal