nacht zn. ‘tijd tussen zonsondergang en zonsopkomst’
Onl. naht ‘nacht’ in naht nahti tund wistnom ‘de nacht toont kennis aan de nacht’ [10^e eeuw; W.Ps.]; mnl. al dise nach[t] ‘de hele nacht door’ [1201-25; CG II], snachts ‘in de nacht, 's nachts’ [1266-68; CG I], binnen vierthiene nachten ‘binnen veertien dagen’ [1277; CG I].
Os. naht (mnd. nacht); ohd. naht (nhd. Nacht); ofri. nacht (nfri. nacht); oe. næht (ne. night); on. nátt, nótt (nzw. natt); got. nahts; alle ‘nacht’, < pgm. *nah(w)t-. Een vrouwelijk woord dat in de genitief in het Nederlands een mannelijke uitgang -s heeft naar analogie van daghes ‘dag’: reeds onl. dages inde nahtes ‘dag en nacht’ [10^e eeuw; W.Ps.].
Verwant met: Latijn nox (genitief noctis); Grieks núks (genitief nuktós); Sanskrit nákt-; Litouws naktìs; Oudkerkslavisch noštĭ (Russisch noč'); Oudiers -nocht, Welsh nos; Albanees natë; alle ‘nacht’; Hittitisch nekuz ‘'s avonds’; Tochaars A/B nktim/nekcīye ‘'s nachts’; < pie. *nok^w-t- (IEW 762). Bij de nultrap *nk^w-t- hoort → ochtend.
♦ nachtbraken ww. ‘tot laat in de nacht doorwerken of uitgaan’. Vnnl. nacht-braecke ‘nachtwerk’, nacht-braecken ‘in de nacht doorwerken’ [beide 1599; Kil.]. Samenstelling van nacht en mnl. braken ‘'s nachts doorgaan’, zoals in die slapen toter noen ende die nachts waken ende braken ‘(zij,) die tot de middag slapen en 's nachts opblijven en doorgaan’ [1400-50; MNW braken]. Dit werkwoord braken is wrsch. verwant met → breken, maar de aard van die verwantschap is onduidelijk. Misschien is het hetzelfde woord, met rijmaanpassing van de klinker onder invloed van → waken, waarmee het in deze betekenis vaak werd gecombineerd. Mogelijk is het ontstaan uit overdrachtelijk gebruik van de sterke verleden tijd van breken, bijv. in mnl. *wi braken die nacht.

nachtbraken

In vroeger tijd had het werkwoord nachtbraken geenszins een ongunstige betekenis. Men verstond er onder: de nacht wakende doorbrengen, in het bijzonder doelend op hen die ’s nachts studeren. Het tweede deel van de samenstelling staat tot het werkwoord breken als spraak staat tot spreken. Breken nu betekent: verbreken, bezig zijn, werken. Wij kennen die betekenis in woorden als: afbreken en: inbreken, alsmede in: radbraken en: vlas braken. Van later tijd is de betekenis: ’s nachts baldadigheid bedrijven, nachtelijke feesten vieren, dronken ronddolen. De overgang wordt verklaard uit een betekenis die braken óók heeft, namelijk: overgeven.

nachtbraken ww., sedert het oudere Nnl. Bij Kil. met “lucubrare” vertaald. Of van Kil. nachtbraecke “lucubratio” (nacht + braak I) òf - waarschijnlijker - uit nacht en braken, ’t laatste met de oude bet. “des nachts bezig zijn” (vooral in waken ende braken).

nachtbraken* de nacht doorwerken, de nacht met uitgaan doorbrengen 1599 [Kil.]