Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

sadisme - (perverse lust tot kwellen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

sadisme zn. ‘perverse lust tot kwellen’
Nnl. sadisme ‘ziekelijke lust tot kwellen’ in het Sadisme [1884; Groene Amsterdammer], letterkundig sadisme [1891; WNT Aanv. excessief], perverse hartstocht ... sadisme [1908; Groene Amsterdammer].
Ontleend aan Frans sadisme ‘ziekelijke lust tot kwellen’ [1841; TLF], gevormd met het achtervoegsel → -isme van de naam van graaf Donatien Alphonse François de Sade (1740-1814), beter bekend als de markies De Sade, die berucht was om zijn creatieve beschrijvingen van de meest uiteenlopende vormen van seks.
sadist ‘iemand die uit perverse lust kwelt’. Nnl. een wellusteling, een sadist [1887; Groene Amsterdammer]. Afgeleid van sadisme naar het voorbeeld van andere woordparen op -isme en -ist, of ontleend aan Duits Sadist [eind 19e eeuw; Pfeifer], op dezelfde wijze afgeleid van Sadismus. Het Frans heeft als afleiding sadique, met de uitgang -ique; de vorm sadiste met de betekenis ‘leerling van Sade’ [1850; Rey] heeft slechts korte tijd bestaan. Nederlands sadist is dus wrsch. niet ontleend aan het Frans.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

sadisme [lust tot kwellen] {1898} < frans sadisme, zo genoemd naar Donatien-Alphonse-François, markies de Sade (1740-1814), die het verschijnsel in zijn romans propageerde; als seksuele uiting in 1866 beschreven door de Duitse psychiater R. von Krafft-Ebing.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

sadisme s.nw. (psigiatrie)
1. Pyniging van ander vir seksuele bevrediging. 2. Sieklike begeerte om ander te pynig.
In bet. 1 uit Ndl. sadisme (1898). In bet. 2 uit Eng. sadism (1888).
D. Sadismus (19de eeu), Fr. sadisme.

Thematische woordenboeken

T. Beijer en C.G.L. Apeldoorn (1996), Woordenboek van medische eponiemen, Houten

sadisme: geslachtslust die gepaard gaat met een onweerstaanbare neiging het voorwerp van begeerte voor en gedurende de bevrediging te pijnigen; het kwellen uit lust tot kwellen; sadomasochisme: geslachtsdrift, gekenmerkt door sadisme en masochisme.
De kleine, nog geen 1,60 meter lange Donatien Alphonse François Marquis de Sade (1740-1814) behoorde tot een oude adellijke Franse familie. Vanaf zijn veertiende jaar diende hij in het leger en leidde hij het losbandige leven van de officierskaste in die jaren. Door zijn seksuele schandalen, variërend van sodomie tot het bloedig afranselen van vrouwen, belandde hij van de ene gevangenis in de andere. Gedurende bijna dertig jaren verbleef hij in elf verschillende kerkers. Tijdens deze eenzame afzondering kwam hij tot het schrijven van zijn beruchte pornografische romans. Later zou hij de inhoud van zijn geschriften als volgt samenvatten: ‘Het enige en hoogste genot van de liefde ligt in de zekerheid pijn te doen’ (Frischauer).
Bekend werden vooral Les Journées de Sodome (1785), waarin niet minder dan 600 seksuele perversiteiten worden belicht, en het uit 1791 daterende Justine, ou les malheurs de la vertu. In dit laatste werk, dat hij binnen drie weken schreef, trachtte hij het grote publiek aan het verstand te brengen, dat men moest ophouden ‘dat belachelijke afgodsbeeld van de deugd te aanbidden, dat hen slechts met ondankbaarheid beloonde’ (Frischauer).
In 1803 werd hij op last van Napoleon Bonaparte, die de kleinzielige wellusteling verafschuwde, in het krankzinnigengesticht te Charenton opgesloten. De voornaamste reden voor deze detentie was De Sade's sleutelroman Zoloé et ses deux acolytes, waarin hij consul Bonaparte op satirieke wijze beledigde en het liefdeleven van Joséphine de Beauharnais, Napoleons vrouw, openbaarde. In hetzelfde jaar dat Napoleon afgezet en naar Elba verbannen werd, overleed De Sade in de psychiatrische inrichting te Charenton.

E. Sanders (1993), Eponiemenwoordenboek: Woorden die teruggaan op historische personen, Amsterdam

sadisme, lust tot kwellen
In 1899 schreven De Beer en Laurillard: ‘Sadisme is ziekelijke, aan krankzinnigheid grenzende en in woedenden waanzin eindigende geslachtsdrift, die uit overbevrediging ontstaat, wellust vindt in martelingen, met vingers, nagels, tanden, en niet tot bedaring komt voordat er bloed gevloeid heeft.’
Het woord sadisme is niet bedacht door de Duitse psychiater R. von Krafft-Ebing, zoals bijna overal wordt vermeld. Krafft-Ebing zelf laat hier geen twijfel over bestaan. Wanneer hij in 1886 in zijn Psychopathia Sexualis het woord voor de eerste keer gebruikt, voegt hij in een voetnoot toe: ‘Zo genoemd naar de beruchte markies de Sade, wiens obscene romans van wellust en wreedheid overvloeien. In de Franse literatuur heeft de uitdrukking "Sadisme" ter aanduiding van deze perverse toestand burgerrecht verkregen.’
Dit burgerrecht dateert van 1834. Claude Boiste vermeldde toen als eerste in zijn Dictionnaire universel de la langue française: ‘Sadisme: vreselijke buitensporigheid van zedeloos gedrag; monsterlijk en anti-maatschappelijk systeem dat tegen de natuur indruist. (Van Sade, eigennaam) Weinig gangbaar.’
Donatien-Alphonse-François de Sade werd op 2 juni 1740 te Parijs geboren. De markies leidde een buitengewoon onstuimig leven, waarover vele tientallen boeken zijn geschreven. Hij was betrokken bij het ene seksuele schandaal na het andere en bracht zo’n dertig jaar van zijn leven door in gevangenissen. Daar schreef hij zijn vele boeken en toneelstukken, die vanwege hun pornografisch karakter in Frankrijk nog steeds voor het merendeel verboden zijn.
Minder bekend is dat de Sade ook enige tijd in Nederland doorbracht, en wel van 25 september tot 23 oktober 1769. Hij had het er niet naar zijn zin. In een brief aan een onbekende dame schreef hij over de vrouwen in Amsterdam: ‘De dames zijn gewoonlijk nogal lelijk en over het algemeen oersaai vanwege de kleinburgerlijke bekrompenheid die bij geen van hen ontbreekt. [...] Men ziet er weinig ranke tailles; ze zijn nogal blank, maar verstoken van persoonlijkheid. Het onmatige gebruik van kokend hete thee of koffie bederft hun gebit volkomen, zozeer zelfs, dat het vrijwel onmogelijk is om in Holland vier vrouwen met mooie tanden te vinden.’
R. von Krafft-Ebing verzon het woord sadisme niet, maar hij beperkte de betekenis tot de perversie die kwellust verbindt met wellust. Volgens de Duitse psychiater wekte de bijslaap bij het ‘psycho-seksueel monster’ de Sade alleen wellust op, als hij ‘de vrouw, die hij besliep, zo kon steken, dat haar bloed vloeide. Zijn grootste genot bestond hierin, dat hij naakte prostituées verwondde en de wonden daarna verbond’.
In werkelijkheid ging de Sade een stapje verder. Bij het schandaal waarvoor hij op 3 september 1772 bij verstek ter dood werd veroordeeld, liet hij zich van achteren nemen door zijn bediende terwijl hij al masturberend vier met Spaanse vlieg gedrogeerde prostituées afranselde. Peanuts vergeleken met de fascistische martel-orgieën in zijn boeken, die Napoleon zo verafschuwde dat hij de Sade in 1803 in het gekkenhuis in Charenton liet opsluiten. Daar stierf de markies op 2 december 1814, 74 jaar oud. Een directe afstammeling van D.A.F. de Sade introduceerde in mei 1989 de Marquis de Sade-champagne. In de hoop dat een dergelijk luxeprodukt de besmette familienaam voor eens en voor altijd zal zuiveren.
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

sadisme ‘lust tot kwellen’ -> Indonesisch sadisme ‘lust tot kwellen’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

sadisme lust tot kwellen 1898 [GVD] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal