Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

ulevel - (suikerwerk)

Etymologische (standaard)werken

Diverse auteurs (2011-), Etymologiewiki

Het woord ulevel is verouderd. Voor een beschrijving van de hoogtijperiode van deze snoepjesnaam en een poging tot periodisering van de ondergang ervan, zie

De betreffende paragraaf "Voorbeeld van een verdwijnwoord: ulevel" staat op p. 208-210. De Boer geeft aan het eind van zijn uiteenzetting bovendien een alternatieve etymologie. Algemeen wordt aangenomen dat het woord teruggaat op Italiaans olivella 'olijfje', maar De Boer prefereert als Italiaans bronwoord de mannelijke vorm olivello 'vrucht van de duindoorn (olivello spinoso)'. Deze vruchten lijken erg op olijven, maar zijn oranjegeel. Ze zijn eetbaar en hadden een grote medicinale waarde. Er kunnen onder andere snoepjes (aanvankelijk medicinaal), stroop, sap en likeur van worden gemaakt, aldus een Franse website over de duindoorn die De Boer citeert.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

ulevel [suikerwerk] {1769} < italiaans ulivella [olijfje, en wel: gesuikerde olijf]; ze werden in papiertjes met tekst verpakt, vgl. confetti.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

ulevel znw. v., eerst nnl. < ital. olivella ‘olijfje’.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

ulevel znw. Nnl. uit it. olivella “olijfje”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

ulevel v., uit It. ulivella, dimin. van uliva = olijf (z.d.w.). Het waren eerst versche olijven, met suiker overtrokken, dienende als middel tegen borstkwalen.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

ulevel (Italiaans olivella, ouder ulivella)

E. Sanders (1993), Eponiemenwoordenboek: Woorden die teruggaan op historische personen, Amsterdam

[ulevel], suikerwerk
De ulevel, een vierkant stukje gekookt of gebakken suikerwerk, werd vroeger meestal verpakt in een kleurig papiertje met een rijmpje erop. Deze rijmpjes waren van bedenkelijke kwaliteit en daarom kon Multatuli in 1872 schrijven: ‘De Nederlandsche verzemakery [... ] bestaat voor een groot deel in ’t opzamelen en samenlymen van die Uhlenfeldt-poëzie.’
Multatuli had zich al eerder over de Ulevellepoëzie beklaagd. ‘Verzenmaken is een ambacht’, liet hij in 1860 in de Max Havelaar de koffiemakelaar Batavus Droogstoppel zeggen, ‘zeker minder moeijelijk dan ivoordraaijen. Hoe zouden anders de Ulevellen met deviesen zoo goedkoop kunnen wezen. ‘ Tussen haakjes voegde Droogstoppel hieraan toe: ‘Frits zegt: "Uhlefeldjes", ik weet niet waarom.’
Het antwoord kwam in 1881 in een letterkundig tijdschrift. ‘Met Frits van den "Havelaar"‘, heet het daar, ‘geloof ik dat men, als ’t er wat op aan kwam, uhlenfeldtjes zou behooren te schrijven, omdat volgens de traditie, het gebruik van zulke suikerplaatjes door zekeren Uhlenfeldt — ik meen, dat hij Deensch gezant in Den Haag was - zou ingevoerd zijn.’
Hoe vaak deze woordverklaring sindsdien ook herhaald is, Frits had ongelijk. Er bestond een vooraanstaand Deens geslacht Ulfeldt, waarvan meerdere telgen ooit op bezoek kwamen in Nederland, maar de ulevel heet zo naar het Italiaanse ulivello, dat olijfje betekent.
Oorspronkelijk suikerden de Italianen deze olijfjes als middel tegen borstkwalen. Later werd het woord gebruikt voor allerlei soorten bonbons die in een velletje papier waren verpakt.
Eén taalkundige meende dat de ulevellen werden verpakt in stukjes van een vel uilenpapier en dat na het ‘knappen’ van zo’n lekkernij men ‘een uiltje ging knappen’.
Deze uitleg heeft echter al even weinig met het gesuikerde olijfje te maken als de Deense diplomaat Ulfeldt.

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Ulevel, van ’t It. ulivella, verkleinw. van uliva = olijf. Een ulevel was oorspr. een olijf met suiker bedekt, die als hoestmiddel gebruikt werd; later ook: een fijn soort „suikerballetje”.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

ulevel ‘suikerwerk’ -> Duits dialect † Ülefeltje, Ülebeltje, Üfeltje, Ülefentje, Üüfeltje ‘snoepje, zuurtje’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

ulevel suikerwerk 1769 [WNT] <Italiaans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal